Nederland behoeft weer een 'mevrouw'

Choreograaf Rudi van Dantzig zegt het prettig te vinden dat er bij het schrijven van een boek over zijn leermeesteres Sonia Gaskell (1904-1974) allemaal beelden van mensen die hij lang geleden heeft gekend terug in zijn kop kwamen. Hij vertelt dat in het gisteravond laat en zondagmiddag uitgezonden documentaire portret van Jellie Dekker over Gaskell, getiteld Mevrouw (NPS).

De film heeft hetzelfde effect op de kijker, en lijkt daarin op de eerder door productiemaatschappij IDTV gemaakte reeksen Allemaal Theater en Allemaal Film. Ook al is de naoorlogse geschiedenis van het ballet in Nederland wellicht overzichtelijker, een uur is veel te kort. Toch is de betekenis van Madame Gaskell zo groot geweest dat je er de essentie van het verhaal in lijkt te kunnen samenballen. Toen de in Litouwen geboren choreografe, danseres en docente in 1939 wegens haar huwelijk naar Nederland kwam, bestond hier nauwelijks een ballettraditie. De uit Duitsland overgewaaide expressionistische uitdrukkingsdans, waarin iedereen vooral moest bewegen zoals het in hem opkwam, vormde de heersende norm.

In het naar cultuur hongerende Nederland van na de Tweede Wereldoorlog ging Gaskell op tournee met de causerie Drie eeuwen danskunst, geïllustreerd door het optreden van levende dansers. Ze was de grondlegger van de Nederlandse balletcultuur, die internationaal toonaangevend werd.

Alle getuigen in Dekkers film spreken met groot respect over Gaskell, zelfs al vertellen ze ook in uiteenlopende bewoordingen over haar koppigheid en emotioneel onvermogen. Maar het belang van de film zit niet in die anekdotiek of in de suggestie van geheimzinnige lacunes in de kennis over haar levensloop. Nog steeds zeer tastbaar is de indruk die haar elegantie, eruditie en persoonlijkheid achterlieten in een land waar nogal eens de neiging bestaat om het wiel steeds weer zelf te willen uitvinden. Gaskell doceerde niet alleen danstechniek en de canon van de klassieke dans, maar bracht die ook in verband met filosofie en literatuur.

Natuurlijk leidde de kracht van haar persoon ook tot bittere conflicten, een schisma in 1959 dat het Nationale Ballet en het Nederlands Dans Theater zou genereren en een ongemakkelijk afscheid toen een nieuwe generatie, onder wie Van Dantzig, het stokje overnam.

Het is een wijdverbreid misverstand dat de huidige jonge generatie minder leergierig en ontvankelijk voor gepassioneerde kennisoverdracht zou zijn dan die in de jaren vijftig. Er zijn alleen minder leermeesters die nog zo eigenwijs durven zijn. En omroepen die van de netcoördinator een Allemaal Dans of Allemaal Muziek zouden mogen vertonen.