Waarom maakt liefde blind?

Het aanbod van wetenschap op radio en tv neemt toe.

Zijn het alleen populair-wetenschappelijke feitjes of is er ook ruimte voor diepgang?

Voor een Hollandse molen geeft een agent een vuurtje aan een jongen met een joint. In de volgende scène beukt de diender, die bij de Eiffeltoren opduikt, met zijn wapenstok in op de jongen met zijn geestverruimende peuk. „Gedogen”, vertelt de commentaarstem, „bestaat niet in Frankrijk”. Net zomin als de woorden voordeurdeler, dijenkletser of poldermodel. Zou Nederland veranderen als het woord gezelligheid zou verdwijnen voor het Chinese horo? Dat vertalen de makers met „de hysterische overtuiging van een man dat zijn penis steeds kleiner wordt”.

Dit bondige animatiefilmpje, dat een spel is van redeneringen, heeft zelf ook een ‘soortnaam’: wisebit (‘wijs brokje’). Wisebits zijn filmpjes van 90 seconden met antwoorden op vragen over wetenschap en filosofie. Waarom vallen vrouwen op slechte mannen? Is het erg als we straks kwal moeten eten? Mag je in de wetenschap liegen? De educatieve omroep RVU en de Universiteit Leiden ontwikkelden de filmpjes voor jongeren. Sinds afgelopen week is er, een schooljaar lang, op elke doordeweekse dag een nieuwe wisebit te zien op internet, en ook als applicatie voor de mobiele telefoon.

Ruim vijftig jonge filmmakers hebben tweehonderd ‘filosofische snacks’ gemaakt in verschillende stijlen: van animatie tot documentaire, van drama tot bewegend beeld met tekstballonnen. De thema’s zijn bedacht door een groep jonge Nederlandse wetenschappers, aangevoerd door filosoof Bas Haring. Hij bekleedt de leerstoel ‘Publiek begrip van wetenschap’ aan de Universiteit Leiden.

Het maken van wisebits is niet de enige manier waarop in de media aandacht wordt besteed aan wetenschap. Klaagden programmamakers vroeger over langdradige onderzoekers en waren wetenschappers bang om een te ongenuanceerd verhaal te brengen, nu is er een breed aanbod op tv, radio en internet, voor het brede publiek, jongeren en geïnteresseerden die diepgang zoeken.

Zo is er bijvoorbeeld het multimediale project ‘Beagle: In het Kielzog van Darwin’. In 35 tv-afleveringen wordt in dit Darwinjaar de reis die de wetenschapper van 1831 tot 1836 maakte gereconstrueerd. De tocht over de wereld is ook te volgen via Twitter.

Maar gaat het in de elektronische media alleen maar over leuke populair wetenschappelijke feitjes of is er ook ruimte voor diepgang? Volgens David Redeker, woordvoerder van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), zijn er twee uitersten in hoe de omroep wetenschap belicht: amusement en de meer journalistieke aanpak. Zijn organisatie staat met de VPRO aan de wieg van de succesvolle Nationale Wetenschapsquiz, inmiddels de inspiratiebron voor vele afgeleiden.

Zo zendt Teleac op Nederland 3 het spelprogramma Echt niet?! uit. Onder leiding van acteur Frank Lammers moeten kandidaten nepverhalen onderscheiden van echte berichten uit de wetenschap. Springt basketballer Kobe Bryant in een filmpje écht over een rijdende auto? (Antwoord: nee, hij springt er langs.)

„Een wetenschapsquiz is amusement: het gaat om leuke proefjes waar jarenlang onderzoek achterzit maar daarover hoor je niets. In het project Beagle ga je veel dieper. Daar zie je hoe een meetinstrument te water wordt gelaten, hoe het wordt opgehaald en hoe het vuile water onder een microscoop wordt gelegd. Soms mislukt een onderzoek of is er discussie en dat wordt ook getoond”, zegt Redeker. ,,Vaak is wetenschap op tv een overvloed aan grappige feitjes. Dat is niet erg. Voor televisie is het best lastig om diep te gaan. Het wordt al snel slaapverwekkend gevonden.”

Ontstaat daardoor geen vertekend beeld?. „Alsof alles ‘science’ altijd ‘light’ is?”, vraagt Rob van Hattum, eindredacteur wetenschap en programmamaker bij de VPRO. Een half jaar geleden had hij ja geantwoord. ,,Maar we zijn nu bezig met een degelijk programma waarin we wetenschappelijke onderwerpen op een filmische manier belichten. Wetenschap wordt op televisie vaak als educatief gezien. Wij behandelen het als een fundamenteel onderdeel van de samenleving.” De naam van dit nieuwe wetenschapsprogramma is nog niet bekend.

Projectleider Jan van Holsteyn van de educatieve omroep Teleac zit midden in de opnamen van De Bovenkamer, een talkshow waarin cabaretier Jan Jaap van der Wal met wetenschappers als Douwe Draaisma (Wat is het geheugen?), Maurits Berger (Wat is de islam?) en Jelle Reumer (Wat is seks?) praat. De talkshow wordt in november uitgezonden op Nederland 2.

Ooit bracht Teleac een 26-delige serie over kwantummechanica. ,,Dat zal geen netmanager meer plaatsen. Voor programma’s die zo diep op wetenschap ingaan is geen plaats meer”, zegt Holsteyn. „Ze bestaan nog wel, maar de aankoop van zulke zware kost voor internet is te duur.”

Volgens filosoof Bas Haring geven de beste tv-programma’s over wetenschap je een nieuwe kijk. „Goede televisie neemt je mee in een denkproces en stimuleert het denken. Klokhuis is een goed voorbeeld: daarin kijken de presentatoren met een naïeve blik, stellen alle basisvragen en laten ontstaansprocessen zien.”

Ga voor de filosofische filmpjes over wetenschap naar: www.wisebits.nl