Wie debatteerden deze week en waarover?

De Filantroop. Debat na toneelstuk naar gelijknamig boek van Theodore Dalrymple. Dramatisering Genio de Groot. Bellevue, zaterdag 26 september.

Wurgen is niet links, niet rechts

Op het toneel had een seriemoordenaar ruim een uur ingepakte stukken lijk verplaatst, een vrouw gewurgd en in een requisitoir zijn publiek daarvan de schuld gegeven. Daarna ontspon zich in de zaal een absurde discussie. Heeft de linkse kerk de man tot wurging van zijn vijftien slachtoffers aangezet of is het juist het laissez faire van rechts dat ons nu ook nog eens in een economische depressie heeft gestort?

De moordenaar had kennelijk gelijk: hij was zelf niet verantwoordelijk voor zijn daden maar de samenleving, in dit geval de politiek, links of rechts, had het gedaan. Precies de gedachte die in het toneelstuk werd gehekeld. In een lange monoloog had de moordenaar gezegd dat hij de samenleving juist een dienst bewees door haar te bevrijden van klaplopers uit de onderklasse waar toch niemand naar omkeek. Was niet juist de anonieme elite schuldig die zich niet bekommerde om de onderklasse en hun drugsverslaving, prostitutie en inbraak goedpraatte door armoede en onderdrukking de schuld te geven. Hij liet hen tenminste een humane dood sterven.

Het toneelstuk ‘De Filantroop’, gedramatiseerd naar de gelijknamige roman van Theodore Dalrymple gaat door voor satirisch maar was van een dodelijke ernst. De titel is sarcastisch want het gaat over een misantroop. Het publiek lachte nauwelijks om de seriemoordenaar. Die duivelse glimlach van acteur Eugenio de Groot joeg me angst aan. Was het erger dan de roman of was Dalrymple zelf boos, toen hij dit in 1995 schreef. Het stuk ging wel over zijn vaste thema dat iemand met een ellendige jeugd en achtergrond net zo goed moreel verantwoordelijk is voor zijn daden en zijn leven kan verbeteren.

Toen hij zelf op het toneel verscheen voor een discussie achteraf, deed hij milder aan dan zijn eigen tekst. Lag dat aan zijn roman of aan het toneelstuk? Hij grapte dat dat je enorm je best moest doen om gepakt te worden door de Britse politie. Tegen zijn patiënten in de gevangenis had hij vaak gezegd dat ze stom waren en dan schoten ze altijd in de lach omdat ze niet meer dat aangeleerde verhaal hoefden op te hangen dat de samenleving de schuld was. Ze wisten zelf beter.

Na dit korte interview van Pieter Hilhorstmet Dalrymple ontstonden de hoekse en kabeljauwse twisten tussen de tekstuitleggers. Die zijn vaak stelliger dan de schrijver zelf. De Amsterdamse hoogleraar in de filosofie, Tsjalling Swierstra, wou aantonen dat al deze misstanden beslist niet aan politiek links waren te wijten. Was het niet rechts dat links had beschuldigd van patroniseren? Hadden niet juist de liberalen zo weinig op met moraliseren? „De liberale samenleving heeft juist heel wat moraliseren nodig”, zei hij. Kijk maar naar al die bonussen voor de bankiers.

En was juist links niet afgelopen jaren begonnen met de moralistische bemoeizorg voor mensen die bijstand krijgen, de wortel en de stok? Hierop schoot een man uit het publiek omhoog. „U zegt dat de wortel en de stok geen rechtse benadering kan zijn. Daar ben ik het niet mee eens”, zei hij geprikkeld.

Dalrymple vond het onderscheid tussen links en rechts irrelevant. Zowel de conservatief Margaret Thatcher als het linkse Labour speelden een rol, vond hij. Thatcher dacht dat door welstand en ondernemerschap heel het land zo fatsoenlijk zou worden als haar geboortedorp Grantham. En Labour ging mee met de tijdgeest, toen zijn economische project was mislukt. Dalrymple citeerde Edmund Burke: ,,De mensen zijn geschikt voor burgerlijke vrijheid in de mate waarin zij hun eigen verlangens moreel kunnen ketenen.” Dat is wijsheid.

Maarten Huygen