Wie is er hier het viest ?

De Britse fotograaf Leonie Purchas maakte een persoonlijk portret van haar moeder, die aan smetvrees en een compulsieve stoornis lijdt. „Ik geef toe: het is een nogal vreemde vorm van therapie.”

Een vrouw zit voorovergebogen, huilend in het gras van haar tuin. Naast haar zit haar dochter, ze heeft haar hand troostend op het hoofd van haar moeder gelegd. Aan de andere kant zit haar zoon, een beetje hulpeloos ineengedoken. De zwart-witfoto, die de Britse fotograaf Leonie Purchas (1978) in 2007 van haar familie maakte, lijkt in eerste instantie een snapshot van een intiem gezinsmoment. Maar wie het verhaal leest dat is opgeschreven op de muur naast dit beeld begrijpt dat de foto symbool staat voor een nieuw begin.

De zwart-witfoto was het eerste beeld dat Purchas in 2007 maakte van Bron, haar moeder die al jaren kampt met depressies en een obsessieve-compulsieve stoornis (OCD). Naast de foto, die deel uitmaakt van de expositie In the Shadow of Things in fotomuseum Foam in Amsterdam, schreef de fotograaf zelf, met potlood, een korte tekst op de muur. Daarin beschrijft ze hoe haar halfbroer Jake, nadat zij had afgedrukt, haar dreigde te slaan als ze het zou wagen nog een foto van haar moeder te maken. Purchas, geschrokken door Jakes woedeaanval, hield zich in maar besloot de bewuste foto een paar weken later aan haar moeder te geven. De reactie van Bron, die getroffen was door de intimiteit van het beeld, was onverwachts positief. Ze moedigde haar dochter aan door te gaan met fotograferen. Toch vond Purchas enige tijd later haar eigen foto terug, in de hoek van haar moeders kamer, bedolven onder het stof. Although things have greatly improved, schrijft ze op de muur van het museum: we still have a long way to go.

Sinds een aantal weken staat er op die muur met potlood een kras door het woord long. Een pijl naar beneden vervangt het woord door het woord little. Daarnaast staat tussen haakjes: changed by Bron. Het lijkt een detail, die paar woorden, maar voor Purchas, die de afgelopen drie weken in Amsterdam verbleef, was het veelzeggend. „Deze tentoonstelling is een vorm van therapie”, zegt Purchas. „Zowel voor mij als voor mijn moeder.” OCD is een stoornis waarbij iemand wordt gekweld door de drang om zich bezig te houden met bepaalde rituelen. In het geval van de moeder van Purchas uit de ziekte zich in het obsessief schoonhouden van de handen, het eindeloos ordenen van spullen en het inruimen van objecten in dozen die niet meer worden uitgepakt.

Bron woont samen met haar partner David en zoon Jake in een huis op het Engelse platteland. Toen Purchas twee jaar geleden bij haar moeder begon met fotograferen, was 90 procent van de woning gevuld met dozen. „Inmiddels is dit nog maar 30 procent. Toen Bron twee weken geleden naar Amsterdam kwam om de expositie te bekijken was ze enorm blij en opgelucht. Ze zag hoe ver ze is gekomen. Daarom heeft mijn moeder die tekst ook veranderd.”

Purchas herinnert zich nog het moment waarop de eerste symptomen van haar moeders kwaal zich begonnen voor te doen. „Het was vlak na de scheiding van mijn ouders, ik denk dat ik een jaar of acht was. Voorheen was het huis altijd keurig op orde. Mijn moeder was een perfectionist. Maar ineens begon ze dingen weg te stoppen. Telkens als er iets was waar ze even niet van wist wat ze ermee moest doen, stopte ze het in een doos.”

Omdat Brons obsessies in de loop der jaren verergerden en het huis steeds verder dichtslibde, besloot Purchas twee jaar geleden dat er iets moest gebeuren. „Mijn moeder was gaan samenwonen met David, ze kregen Jake, maar na twaalf jaar had hij nog altijd geen eigen slaapkamer. Jake sliep steeds in een andere kamer, lag altijd bij iedereen in bed. Mijn moeder maakte zich daar vreselijke zorgen om.”

Een andere reden tot zorg was Brons toenemende smetvrees. „Mijn moeder was in het stadium beland dat ze haar eigen kinderen niet meer kon omhelzen. Als ik op bezoek kwam, zag ik haar op mij afkomen en al denken: wie is er hier het viest?”

Aan de beslissing om de camera op haar eigen familie te richten ging bij Purchas een lange periode vooraf waarin ze vooral bezig was met het fotograferen van andere gezinnen. Ze maakte uiteenlopende fotoreportages, vol wilde snapshot-achtige beelden, waarin ze het leven volgde van verschillende families in landen als Frankrijk, Italië, de Verenigde Staten en Cuba. „Ik vroeg me op een gegeven moment af: wat ben ik eigenlijk aan het doen? Waarom maak ik foto’s van al die andere families terwijl mijn moeder in zo’n strijd met zichzelf is verwikkeld? Ik vond dat ik haar moest gaan helpen. Ik wist: als ik dit nu niet doe, zal het me later altijd achtervolgen dat ik het niet heb geprobeerd. Ik ging dus terug naar mijn familie, in eerste plaats om te helpen. In de tweede plaats om te fotograferen.”

De afgelopen periode bracht Purchas bijna de helft van de tijd door in het huis van haar moeder. „Die eerste periode was een regelrechte ramp. Mijn moeder moest veel huilen, ze had last van vreselijke migraine en lag de hele tijd in bed. Ik wilde haar helpen maar maakte veel fouten. Ik was geneigd om de troep op te ruimen en weg te gooien. Maar dat maakte alles alleen maar erger.”

Purchas kwam erachter dat haar moeder deel moest uitmaken van iedere beslissing die er werd genomen. „Als je een berg dozen verschuift die tien jaar op dezelfde plek heeft gestaan, komt er bijvoorbeeld allemaal stof vrij. Daar kon ze niet tegen. Bron is bang voor vuil, als ik iets wil veranderen, moet het op haar manier.”

De expositie in Foam bestaat uit een samenraapsel van foto’s, oude afdrukken uit het familiealbum, brieven en geluidsfragmenten waarin Purchas de verschillende familieleden interviewt. Een diaserie met honderden foto’s, die wordt voorafgegaan door een filmpje waarop te zien is hoe Bron uitvoerig haar handen wast, laat vooral de wanorde in en om het huis zien.

Omdat Purchas fotografeert met veel tegenlicht en bovendien oog heeft voor rare details als een versleten ligstoel in de tuin of een bril die op een wc-papiertje is gelegd, komt het geheel over als een angstaanjagende, verstikkende droom. Purchas fotografeerde bijvoorbeeld een halfnaakte, wanhopige Bron, voorovergebogen in de tuin tussen stapeltjes troep. Ook legde ze in het huis de dozen vast waar, tussen ieder object, telkens stukken papier zijn geplaatst. „Mijn moeder stopt overal papier tussen”, zegt Purchas. „Ze kan er niet tegen als dingen elkaar aanraken. Ze scheidt objecten, brengt er een hiërarchie in aan. Hetzelfde doet ze met kledingstukken: T-shirts, broeken, bh’s, alles wordt apart in de wasmachine gewassen.”

De grilligheid van de diaserie wordt nog versterkt door de beelden en teksten die Purchas in de aangrenzende ruimte heeft opgehangen. Zo selecteerde ze twee jeugdfoto’s waar Bron, poserend met haar kinderen, zichzelf later heeft uitgeknipt. Ook hing Purchas een aantal ‘strafbriefjes’ aan de muren waarop te zien is hoe David wel twintig keer dezelfde zin schrijft: ‘Ik moet eerst met Bron overleggen voordat ik in de tuin een vuurtje stook.’

Purchas kan er inmiddels om lachen. „David vergeet elke keer hoe hij de dingen precies moet doen, daarom schrijft hij die briefjes voor Bron, van het idee wordt ze rustig. Ik heb ze opgehangen om te laten zien hoe dwingend mijn moeder kan zijn. Het bewijst hoe slecht ze in staat is zichzelf te controleren.”

In dezelfde periode dat Purchas door alle troep ging, ging Bron in therapie. „Toen mijn zus Domino en ik nog heel jong waren, is er iets traumatisch met haar gebeurd. Dat heeft ze destijds met niemand gedeeld, ook niet met mijn vader.”

Het trauma heeft er volgens Purchas voor gezorgd dat Bron een muur om haar heen ging bouwen. „Letterlijk. De therapeut zei tegen haar: met die spullen om je heen probeer je de wereld buiten te houden. Ik denk dat het wel klopt. Het feit dat ik met haar nu langzamerhand die berg troep opruim, betekent voor haar dat die buitenwereld en de dingen waar ze bang voor is, langzamerhand wel haar wereld binnendringen. Daarom moet ze al die dozen ook allemaal zelf uitpakken. Dan pas verdwijnt de chaos ook uit haar hoofd.”

Het gezinsleven is altijd een uitgangspunt geweest in het werk van Purchas. Ook haar serie over een gescheiden familie die verdeeld is tussen Cuba en Los Angeles en een polygame gezinssituatie in de Parijse buitenwijken tonen eenzelfde mengeling van chaos en liefde. „Als ik achteraf door mijn foto’s ga, zie ik dat ik heel vaak de momenten vastleg waarin mensen helemaal alleen zijn, het moment waarop ze geheel in hun eigen hoofd zitten. Wat mij intrigeert is de tederheid tussen mensen die tegelijkertijd elk moment weer kan omslaan in isolement. Dat is wat ik zo interessant vind aan families: je kan als je wilt het ene moment totaal geïsoleerd zijn van de anderen en het andere moment weer helemaal openstaan voor de ander. De plek waar een familie zich bevindt is in feite een soort psychologische ruimte: we hebben als gezin een enorme band met elkaar maar tegelijkertijd probeert iedereen ook weer te overleven en zoveel mogelijk zichzelf te zijn.”

Het werk van Purchas doet denken aan de foto’s van de Amerikaanse fotograaf Nan Goldin, die niet alleen jarenlang zichzelf en haar vrienden fotografeerde, maar ook recentelijk de camera richting haar eigen familie keerde en het tragische verhaal van haar zuster, die op jonge leeftijd zelfmoord pleegde, met filmpjes, familiefoto’s en haar eigen foto’s in beeld bracht. Maar terwijl Goldin haar verhaal op een zeer directe en nogal onsubtiele manier vertelt, is Purchas in haar aanpak wat verfijnder. Haar familiereportages en egodocumenten sluiten goed aan bij een traditie van Britse documentairefotografie waarbij de sociale onderklasse op een confronterende, soms bijna humoristische manier, wordt gefotografeerd. Haar foto’s doen denken aan de eerste werken van Nick Waplington, die zijn asociale buren fotografeerde. Of aan het directe en verontrustende portret dat Richard Billingham maakte van het verval van zijn alcoholistische vader en kettingrokende moeder. Alleen zijn haar beelden ingetogener en somberder.

Beschouwt Purchas haar eigen werk ook als een vorm van voyeurisme? „Het werk van Waplington en Billingham heeft me zeker geïnspireerd. Wat zij doen zou je kunnen zien als een vorm van voyeurisme, maar er spreekt ook liefde uit. Dat geldt ook voor mij. Bron weet dat ik dit vooral uit liefde heb gedaan. Toen ik haar interviewde, heeft ze ook tegen me gezegd: ik laat je dit doen omdat je er bent om te helpen.”

Haar eigen familieproject heeft ervoor gezorgd dat Purchas, met name in haar werk als fotograaf, een stuk meer zelfvertrouwen heeft ontwikkeld. „Ik weet nu hoe ik naar de wereld wil kijken. Toen ik de eerste foto’s van mijn moeder maakte, kon ik er nog helemaal niet mee omgaan. Telkens als ik naar dat beeld van Bron in de tuin tussen die dozen keek, moest ik huilen. Dat heb ik niet meer. Ik denk dat ik eindelijk mijn vorm heb gevonden.” Toen Purchas nog journalistiek werk deed, gebruikte ze allerlei fotografische technieken die ze had overgenomen van andere fotografen. „Maar ik wist niet precies waarom ik ergens voor koos. De reden dat ik vaak beelden heb die voor een deel out of focus zijn, heeft te maken met het feit dat je nooit het geheel kunt zien. Dat weet ik nu beter. Het is net als het proces met mijn moeder: je kan steeds maar een klein stapje nemen maar waar het toe leidt is niet duidelijk.”

Purchas geeft toe dat zowel zij als haar moeder huiverig is voor het moment waarop alle troep uit het huis zal zijn verdwenen. „Wie is mijn moeder dan? Ik ben zo gewend aan het feit dat ze altijd problemen heeft. Is ze straks dan een ander mens geworden? Bron is zelf ook bang dat er misschien wel geen licht aan het einde van de tunnel zal zijn. Wat doe je dan?”

Purchas is van plan om binnen twee jaar een boek te publiceren over haar familie. „Ik moest er een beurs voor aanvragen, dat heb ik wel eerst met mijn moeder besproken. Ik exposeer nu nog in een ander land. Maar straks kan iedereen haar leven zien.” Ze is van plan om haar moeder de komende tijd te blijven helpen en fotograferen. „Hoe dit verhaal gaat eindigen? Ik hoop dat Bron weer kan gaan leven. En ik hoop dat de fotografie daartoe kan bijdragen. Maar ik geef toe: het is een nogal vreemde vorm van therapie.”

Leonie Purchas: In the Shadow of Things. T/m 25 okt in Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. Inl: www.foam.nl