Mislukking, botsing en 'n uit de hand gelopen debat

De ogenschijnlijke eenheid van Prinsjesdag, twee weken terug, is verdwenen.

In deze zware economische tijden schuren de politieke verhoudingen.

Staat Nederland voor een periode van grote maatschappelijke en politieke onrust? Dat kan haast niet anders na de harde confrontaties deze week binnen de regeringscoalitie en tussen de sociale partners, die de ogenschijnlijke eenheid van Prinsjesdag, twee weken geleden, ruw doorbraken.

Eerst ging het woensdagavond mis in polderend Nederland aan de Haagse Bezuidenhoutseweg, waar het overleg over de toekomst van de AOW op een volledige mislukking uitliep. Een paar uur later kwam het een kilometer verderop op het Binnenhof tot een botsing, over de missie in Uruzgan. En in de Tweede Kamer liep een debat over de missie in Uruzgan onverwachts uit de hand, ondanks masseerwerk vooraf door de fractieleiders van de coalitie. PvdA en ChristenUnie wierpen met een motie een blokkade op voor een verlengde rol in Uruzgan. Aan het einde van de avond lag met name minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) aan de ketting van PvdA en ChristenUnie. Verhagen is er het meest uitgesproken over dat Nederland een militaire rol in Afghanistan moet houden. Maar hij moet inbinden. Voorlopig althans. Met het chaotisch verlopen debat liet deze coalitie opnieuw zien hoeveel moeite ze heeft om lastige kwesties zonder openlijk conflict af te handelen.

Gisterochtend liep het iets soepeler tijdens een debat over de verdieping van de Westerschelde. Maar ook hier liepen de wegen tussen CDA en PvdA/ChristenUnie uiteen. CDA blijft geloven dat het mogelijk is dat de Hedwigepolder niet onder water hoeft te worden gezet, als ‘natuurcompensatie’ voor het uitdiepen van de Westerschelde. PvdA en ChristenUnie denken inmiddels dat die ontpoldering onvermijdelijk is, als gevolg uit internationale milieuafspraken. Nu was het CDA dat een motie indiende zonder de coalitiepartners, om alvast vast te leggen dat de polder behouden sowieso blijft.

Binnen de regeringscoalitie lijken zo meningsverschillen, ruzietjes en irritaties de overhand te krijgen. Ter nuancering: de vorige kabinetten-Balkenende holden tussen 2002 en 2007 ook van incident naar incident. En in een kabinet dat over de helft is, begint het meer te schuren. Dan nemen de partijen meer de ruimte.

Maar nu speelt er meer. Geruchten dat premier Balkenende tussentijds naar Brussel vertrekt houden aan. Als de Ieren vandaag in een referendum ja zeggen tegen het Verdrag van Lissabon komt er per 1 november een nieuwe functie in Brussel, de vaste voorzitter van de Europese Unie. Volgens Haagse bronnen is Balkenende een belangrijke kandidaat en is de lobby al begonnen. „Flauwekul”, zei Balkenende toen het hem in de Kamer de geruchten werden voorgehouden. Maar hij kon moeilijk anders dan ontkennen. Binnen de kabinetsploeg vraagt men zich af of de samenstelling volgende maand nog dezelfde is.

De economische crisis is een belangrijker oorzaak voor het geschuur en gekraak in de regeringscoalitie. De recessie heeft het kabinet namelijk van karakter doen veranderen: van een investeringskabinet naar een bezuinigingskabinet. Bezuinigen is natuurlijk veel lastiger dan investeren. Maar net als de AOW heeft de coalitie belangrijke besluiten voor zich uitgeschoven. Deze week is de ‘brede heroverwegingsoperatie’ begonnen. Ambtelijke werkgroepen moeten in april met 19 vergaande voorstellen komen om fors te bezuinigen. Voor daarna heeft het kabinet ingrijpende besluiten aangekondigd.

Een half jaar geleden werd de AOW op het bord van de sociale partners gelegd. Nu is het terug bij de politiek. Het kabinet moet een modus vinden die de coalitiepartijen tevreden stelt en niet leidt tot demonstaties op Malieveld of Museumplein. Dat wordt moeilijk; de kans dat de vakbonden nog instemmen is miniem. De AOW-leeftijd gaat hoe dan ook omhoog, zo was de kabinetsinzet steeds.

Grote vraag is hoe de PvdA zich opstelt. In hoeverre zal deze partij uitzonderingen eisen waardoor de AOW-maatregel toch nog sociaal is of lijkt? De raadsverkiezingen spelen daarbij op de achtergrond duidelijk mee. De SP was gisteren al met een minidemonstratie aanwezig bij het gebouw van de Sociaal-Economische Raad (SER), waar de onderhandelingen over de AOW plaatshadden. Op de spandoeken stond ‘65 blijft 65’. Door het mislukken van het overleg is de FNV, historisch gezien een bondgenoot van de PvdA, de kant van de SP opgedreven. Ook de PVV kondigt groot verzet aan.

Volgens PvdA-leider Bos zijn er „honderdduizend manieren” om de AOW-verhoging sociaal en honderdduizend manieren om het niet-sociaal te regelen. Dus zijn er ook honderdduizend manieren om ruzie te krijgen. En dan hebben we het alleen over de AOW.