Mensenharten om de zonnegod te voeden

Moctezuma was voor de komst van de Spanjaarden begin 16de eeuw een geduchte koning die met harde hand de Azteken leidde. Hun kunst staat op een hoog peil.

Tegen de sluwheid en de wapens van de Spaanse conquistador Hernan Cortés en zijn kornuiten was hij niet opgewassen. Daardoor is de laatste grote Aztekenleider Moctezuma de geschiedenis ingegaan als een enigszins tragische figuur.

Op later geschilderde portretten staat Moctezuma (1467-1520) dan ook soms afgebeeld als een gebogen, gebroken man. In het moderne Mexico roept hij al evenzeer ambivalente gevoelens op. Was hij immers niet de man, die een lange periode van Spaanse koloniale overheersing hielp inluiden?

Een nieuwe tentoonstelling in het British Museum laat zien dat Moctezuma echter voor de komst van de Spanjaarden een geduchte leider was, die zijn steeds toenemende aantallen onderdanen zeventien jaar lang met harde hand regeerde. Een man ook, die dank zij belastingen die hij oplegde aan verslagen tegenstanders zijn hoofdstad Tenochtitlán (waar het huidige Mexico Stad ligt) wist uit te bouwen tot een welvarende plaats met fraaie tempels en een schitterend paleis voor hemzelf.

In dezelfde voormalige leeszaal met zijn fraaie koepel, waar het British Museum eerder tentoonstellingen organiseerde over de eerste Chinese keizer Qin Shihuangdi, de Romeinse keizer Hadrianus en de Perzische heerser Shah Abbas, komen nu de pracht en het eigen karakter van de Aztekencultuur volop tot hun recht.

Azteken blijkt trouwens al evenzeer een verkeerde aanduiding als Montezuma. De Azteken werden 300 jaar later zo aangeduid door de Duitse natuurvorser Alexander von Humboldt. Zelf noemden ze zich nooit Azteken maar Mexica.

Het meest tot de verbeelding spreken de met turkooisstukjes ingelegde voorwerpen. Of het nu om een tweekoppige slang gaat of om maskers dan wel schedels, het effect is altijd bijzonder. Spectaculair is ook een stenen dolk met op het heft een met turkoois ingelegde krijger die zijn handen uitstrekt naar het lemmet.

Hoewel de kunst van de Azteken (Mexica) soms een primitieve indruk maakt met figuurtjes met heel grote hoofden, blijkt uit sommige sculpturen dat ze juist op dat terrein op een hoog peil stonden. Zo is er een bak in de vorm van een grote adelaar, die met zijn meer dan levensgrote afmetingen ronduit intimiderend is. Het onbehagen bij de bezoeker wordt er niet minder op, wanneer hij leest dat in de rugholte van de stenen roofvogel de harten werden gedeponeerd van mensen die werden geofferd om de zonnegod te voeden.

Van een kille schoonheid is ook de welgevormde kop van een krijger van de Adelaars, een van de twee eliteregimenten, Van onder zijn helm kijkt hij je bars aan. Vriendelijker zijn twee sculpturen van ‘gewone’ burgers, een geknielde vrouw en een man, van alle gewichtigheid gespeend maar juist in hun soberheid ontroerend.

De ironie wil dat er van zulke gewone mensen betere afbeeldingen overgeleverd zijn dan van de machtige heerser Moctezuma, die als een soort schakel tussen zijn onderdanen en de goden fungeerde. Van hem zijn er, afgezien van de impressies die Europeanen lang na zijn dood van hem schilderden, slechts een paar gestileerde afbeeldingen. De tentoonstelling slaagt er evenmin in veel licht te werpen op de persoonlijkheid van Moctezuma. Was hij een charmante man of slechts een houwdegen? De bezoeker komt er niet goed achter.

„Dat soort dingen werd ook met opzet uit de openbaarheid gehouden”, zegt Colin McEwan, samensteller van de tentoonstelling. „Gewone onderdanen mochten de heerser niet eens aanraken en niet in de ogen kijken. Het imago van de heerser werd zorgvuldig gepolijst. De individuele persoon werd daarbij ondergeschikt gemaakt aan de waardigheid van de leider.”

Zo blijft Moctezuma een raadselachtige figuur, die – dat staat wel vast – een treurig einde kende. Nadat Cortés vergezeld van slechts dertig van zijn manschappen in 1519 Moctezuma’s paleis was binnengedrongen, dreigde hij de heerser brutaalweg met de dood als hij niet meeging. Moctezuma verzette zich niet en ging met Cortés mee, mogelijk omdat hij deze als een incarnatie van een Azteekse god beschouwde. De Spanjaarden lieten hem veel oude privileges behouden en formeel bleef hij aan het bewind. Opmerkelijk genoeg kon Moctezuma het goed vinden met de Spanjaarden. Af en toe dobbelde hij naar verluidt zelfs met Cortés. Toen de Spanjaarden hun veroveringstocht door de gebieden van de Azteken voortzetten, begon een deel van de plaatselijke edelen te morren. Daarop deed Cortés een beroep op Moctezuma, die de verzamelde aristocratie van Temochtitlán tot kalmte en medewerking met de Spanjaarden maande. De eens als een halve god vereerde heerser raakte zo echter hoe langer hoe meer in diskrediet bij zijn eigen bevolking. Niet lang daarna kwam hij onder nooit opgehelderde omstandigheden om het leven.

Moctezuma, Aztec Ruler loopt tot 24 jan in het British Museum.