Praten is dansen: bewaar contact met de ander

Een goed gesprek voeren is zo eenvoudig nog niet, constateert Marte Kaan.

Relatief simpele ingrepen kunnen ervoor zorgen dat een gesprek zich ineens verdiept.

Een blik, een opmerking, een snelle lach of een glinstering in een ooghoek. Er gebeurt iets. De vonk is overgesprongen. Opeens gaat het over iets wezenlijks.

De kunst van het gesprek lijkt iets ongrijpbaars. Sommigen hebben er talent voor, bij anderen lijkt het er domweg niet in te zitten. Toch kunnen relatief simpele ingrepen ervoor zorgen dat een gesprek zich opeens verdiept.

De vraag wat een goed gesprek behelst, hangt uiteraard af van het soort gesprek. Een sollicitatiegesprek is wat anders dan een gesprek met je moeder. En ook een interview en een therapeutische sessie hebben verschillende spelregels.

Maar er zijn overeenkomsten tussen al die gespreksvormen, en bepaalde strategieën kunnen het verschil uitmaken tussen een prima of een geweldige sollicitatie, een ontspannen etentje met vrienden of een etentje dat zo’n indruk maakt dat je het je over een paar jaar nog zult herinneren.

Eén van de aspecten van een goed gesprek is dat eventuele bronnen van conflict worden weggenomen, of, wanneer er toch sprake is van wrijving, dat die op een elegante manier wordt opgelost. Die wrijving kan over talloze zaken gaan: een opdrachtgever komt niet over de brug met een betaling, een vriend laat je in de kou staan door op het laatste moment af te zeggen, of je moet je moeder teleurstellen omdat je er weer niet bij bent met Kerst. Beheers je de benodigde gespreksvaardigheden, dan tover je ook deze lastige interacties om in een gesprek waar beide partijen met een tevreden gevoel op terug kunnen kijken.

Het boekje GRRR – conflictbeheersing in 75 lessen, is een soort snelcursus conflictmanagement waarin advocaat Aernoud Bourdrez in simpele regels uiteenzet hoe je conflicten kunt voorkomen, en, als dat niet lukt, elegant kunt oplossen.

De meeste regels in GRRR zijn van toepassing op zakelijke contacten, maar veel zijn ook zeer bruikbaar bij andersoortige relaties. Een vraag als ‘Hoe wil ik erop terugkijken?’ kun je jezelf stellen wanneer je een ingewikkelde zakelijke kwestie moet oplossen, maar is ook zinnig wanneer je een emotioneel gesprek hebt met een goede vriend.

Net als deze: ‘Bedenk wat je niet gaat zeggen.’ Met deze regel in je achterhoofd voorkom je dat je die hele oude, irrelevante maar zeer pijnlijke koe uit de sloot haalt. Bijvoorbeeld: het feit dat je niet met je vriend op vakantie wilt vanwege zijn nieuwe vriendin, hoeft niets te maken te hebben met zijn genante toespraak jaren terug tijdens je afstudeerfeest. Breng je dat incident in een golf van emotie toch weer in herinnering, dan raak je alleen maar verder van elkaar verwijderd.

De kunst van een goed gesprek is juist om elkaar te vinden. Daarop is ook de regel ‘Empathie’ uit GRRR gebaseerd: zorg ervoor dat de ander ziet dat je, net als hij, een gewoon mens bent. Zo vergroot je de kans dat iemand zich in jouw positie kan verplaatsen.

Volgens filosoof en schrijver René van Delft zijn de voorwaarden voor een goed gesprek dat je de persoon serieus neemt, maar zijn beweringen ter discussie stelt. „Een gesprek heeft verschillende functies. Tijdens een louter sociaal gesprek maken mensen geluid, drinken ze wat en wordt er informatie uitgewisseld. Inhoudelijk verdiept het zich pas wanneer je elkaars vooronderstellingen en conclusies bevraagt.”

Daar heeft niet iedereen altijd zin in, aldus Van Delft. „De meeste mensen mijden conflicten en houden het liever gezellig. Maar in een goed gesprek gaat het er juist om strijd te vermijden en zaken als status en een goede sfeer even opzij te zetten, zodat je samen kunt onderzoeken wat iemand precies bedoelt en of dat klopt. Dan is er sprake van oprechte belangstelling en wordt het spannend.”

Een gespreksvorm die de gemoederen sinds jaar en dag beheerst, is het televisie-interview. We praten graag over de presentator van Zomergasten of over de vraag of De tafel van vijf nu wel of niet van de buis moet; over Matthijs van Nieuwkerk die iedereen in de rede valt en over de onderuitgezakte houding van Jeroen Pauw. Omdat het interview een gesprek is dat wordt gevoerd op basis van het principe van eenrichtingsverkeer – ik vraag, u antwoordt –, komt de kwaliteit van het gesprek grotendeels voor rekening van de interviewer. Een goed interview resulteert in een interessant en prikkelend gesprek.

Wat maakt een interview geslaagd? „Een essentieel ingrediënt voor een goed interview is wezenlijke nieuwsgierigheid naar de ander”, zegt Marieke Prinsen Geerligs. Zij heeft al ruim twintig jaar ervaring met het geven van interviewtrainingen aan televisiepresentatoren en interviewers. Bovendien moet er sprake zijn van wederkerigheid. Prinsen Geerligs: „Als je iemand vraagt zich bloot te geven, dan moet daar wat tegenover staan. Dat kan een kleine ontboezeming zijn, zelfs een lach volstaat. Daarmee laat je jezelf zien, en geef je dus iets terug.”

Een interview is geen gewoon gesprek, benadrukt Prinsen Geerligs. De twee gesprekspartners zijn niet gelijkwaardig, net zomin als ze dat bijvoorbeeld in een therapeutisch gesprek zijn. Maar wat voor een interview of een therapie geldt, geldt ook voor een normaal gesprek: in elke sociale interactie is het maken van contact van belang.

Een gesprek is vergelijkbaar met een dans, legt Prinsen Geerligs uit. „Je volgt elkaars bewegingen, of je leidt je partner een bepaalde kant op waarin je hem wilt hebben.” De kwaliteit van het contact, in een dans en in een gesprek, heeft alles te maken met het goed aanvoelen van je partner. In een gesprek betekent dit simpelweg: heel goed luisteren.

Je merkt dat het contact verstoord wordt wanneer iemand jouw woorden zo samenvat dat er niks overblijft van je verhaal. De lust om te vertellen verdwijnt.

Dat gebeurt overigens niet meteen. Wanneer iemand je niet begrijpt maar duidelijk nieuwsgierig is en aan je vraagt wat je bedoelt, zet dat juist aan tot praten. Herhaalt het onbegrip zich echter een paar keer, dan zal zelfs de meest welwillende gesprekspartner afhaken. Hij of zij zal wellicht beleefd blijven zitten en antwoord geven op de vraag, maar meer ook niet.

En misschien zit het ’m wel daarin; de extra moeite die je doet om meer te vertellen en verder te denken. Omdat je het gevoel hebt dat iemand je serieus neemt en je probeert te begrijpen. Het verlangen gekend te worden zet aan tot praten.

En als je geluk hebt, zorgt dat er weer voor dat je uiteindelijk ook beter begrip krijgt voor jezelf.

‘GRRR – conflictbeheersing in 75 lessen’ door Aernoud Bourdrez wordt uitgegeven door Paradigma.