Niemand biedt op werven Kroatië

Kroatië heeft onder druk van de Europese Commissie zijn scheepswerven te koop gezet. Maar onder de huidige voorwaarden wil niemand ze hebben.

Scheepswerf in het Noord-Kroatische Rijeka. Kroatië moet zijn werven privatiseren, saneren of sluiten om toe te kunnen treden tot de Europese Unie. Foto Reuters A newly built tanker awaits her launch at shipyard '3rd May' in the northern Adriatic port of Rijeka April 26, 2008. The shipyard is one of five Croatian docks that face restructuring or possible closure as Croatia prepares for European Union membership. Picture taken on April 26, 2008. To match feature CROATIA-SHIPYARDS/ REUTERS/Nikola Solic (CROATIA)
Scheepswerf in het Noord-Kroatische Rijeka. Kroatië moet zijn werven privatiseren, saneren of sluiten om toe te kunnen treden tot de Europese Unie. Foto Reuters A newly built tanker awaits her launch at shipyard '3rd May' in the northern Adriatic port of Rijeka April 26, 2008. The shipyard is one of five Croatian docks that face restructuring or possible closure as Croatia prepares for European Union membership. Picture taken on April 26, 2008. To match feature CROATIA-SHIPYARDS/ REUTERS/Nikola Solic (CROATIA) REUTERS

Tomi heeft opgevangen dat een rijke Amerikaan scheepswerf De Derde Mei zou willen kopen. „Dat zou perfect zijn.” Meer dan een vaag gerucht is het niet, geeft de chef van de ploeg metaalbewerkers toe. Geen van zijn mannen heeft deze naamloze redder in levenden lijve op het terrein in havenstad Rijeka gesignaleerd. Ze wachten in een door onkruid overwoekerd hoekje van de werf tot de werkdag erop zit. Nog ruim een uur te gaan.

Volgens een ander gerucht zijn er ook Kroatische zakenlieden met belangstelling voor het noodlijdende staatsbedrijf. „Dieven”, bromt Tomi geroutineerd, terwijl hij zes halve liters bier aanpakt die een collega aangeeft door een gat in het hek. Een rijke Kroaat zonder vuile handen bestaat in zijn beleving blijkbaar niet.

De Derde Mei in Rijeka is een van de zes Kroatische scheepswerven waarop tot vandaag kan worden geboden. Vier van de zes, waaronder De Derde Mei, worden voor het symbolische bedrag van 1 Kroatische kuna verkocht. De nieuwe eigenaar moet dan wel de schulden saneren, schepen blijven bouwen en een plan hebben voor het herstructureren van de werf. Volgens Kroatische media is de boekhouding door ruim twintig partijen bekeken, maar heeft tot nu toe niemand een bod gedaan.

De regering heeft tot verkoop van de staatsbedrijven besloten na een jarenlange discussie met de Europese Commissie. Als Kroatië lid wil worden van de EU, moet het stoppen met de directe subsidiëring van de scheepsbouw, was de impopulaire boodschap uit Brussel. De angst is groot dat het de nekslag is voor de scheepsbouw in het land met zijn lange kuststrook en talloze eilanden. Rijeka zonder werven zou een ramp zijn voor de werkgelegenheid. Bij De Derde Mei is nu nog 3.000 man in dienst. „Jongens met leningen en gezinnen”, zegt Tomi.

De vakbonden hebben zich fel tegen privatisering verzet, maar uiteindelijk de demonstraties gestaakt en zitting genomen in de commissie die de biedingen met elkaar moet vergelijken. „We zijn tegen, want de tijd is volkomen verkeerd voor zo’n stap”, zegt Ozren Matijasevic, hoofd van de Hrvatska Udruga Sindikata, de koepel van vakbonden. Door de economische crisis is de vraag naar nieuwe schepen scherp gedaald. Met de huidige orders is nog maar tot half 2010 werk. Kroatië kan nu geen goede prijs krijgen voor de werven, is zijn redenering.

Grootschalig banenverlies door de privatiseringen is volgens Matijasevic echter uitgesloten. „Wij, de vakbonden, hebben ervoor gezorgd dat in de tender staat dat een nieuwe eigenaar schepen moet blijven bouwen en een plan moet hebben om het bedrijf binnen vijf jaar gezond te maken.” Wordt met die eisen gesjoemeld, dan gaat zijn achterban opnieuw de straat op, zegt hij met een hoofdbeweging naar de laatste mensen die weglopen na afloop van een demonstratie tegen belastingverhoging in het centrum van de hoofdstad Zagreb. De opkomst was mager.

Officieel weet Sinisa Ostojic niets. Ook voor de commercieel directeur van Jadranbrod, het overheidsagentschap dat de schakel moet vormen tussen de werven en de regering, zijn de voorwaarden waaronder de werven zijn aanbesteed geheim. Maar het zou wel eens zo kunnen zijn dat de eisen in de tender zo hoog zijn dat geen weldenkende ondernemer zich eraan waagt, speculeert Ostojic omzichtig, in zijn kantoor in Zagreb. „Als in de eerste ronde niemand biedt, komt er misschien een tweede ronde met aantrekkelijkere voorwaarden.” Sluiting van de werven is volgens hem voorlopig ondenkbaar. „Schepen bouwen zit in het hart en bloed van Kroaten. Het is 15 procent van de export. We hebben geen andere industrie van deze omvang.” Als de werven verdwijnen, blijft aan de kust alleen toerisme over, een kwetsbare industrie waar een land beter niet al te afhankelijk van kan zijn.

Het is het doemscenario van Rajko Grubisic, hoogleraar scheepsbouwkunde aan de universiteit van Zagreb. Op de prikborden in de gang van zijn faculteit hangen advertenties van Koreaanse en Duitse bedrijven. „We hebben goede ingenieurs, maar we leiden ze nu op voor het buitenland.” Grubisic is ook al tien jaar hoofdredacteur van Brodogradnja, het vakblad voor de scheepsbouw. In die tijd heeft hij de Kroatische scheepsindustrie als een logge tanker op zijn eigen ondergang zien afkoersen. „Door de concurrentie vanuit Azië was begin jaren negentig al duidelijk dat de Europese scheepsbouw moest veranderen. Van de bouw van series bulkschepen naar kleinere aantallen specialistische vaartuigen. Dat is in Kroatië niet gebeurd.” Geld dat was bedoeld voor modernisering werd gebruikt om gaten in de begroting te dichten. Hij is kwaad op de opeenvolgende regeringen die volgens hem door hun onkunde en desinteresse de huidige situatie hebben laten ontstaan. Nu alsnog moderniseren vergt zulke hoge investeringen dat Grubisic vreest dat niemand die wil opbrengen. Daarmee zouden ook de toeleveranciers, goed voor zo’n 70.000 banen, verdwijnen.

Scheepsbouw is nergens ter wereld echt rendabel, zegt econome Danijela Sokolic van de universiteit van Rijeka. Ze heeft de Kroatische werven vergeleken met de Koreaanse en Chinese bouwers. Ook dat zijn staatsbedrijven, maar veel grootschaliger en efficiënter georganiseerd. Het geld dat in de werven wordt gestoken, levert die landen het tienvoudige aan banen op.

De EU verliest de wereldwijde strijd om behoud van de scheepsbouw sowieso, waarschuwt ze, terwijl ze uitkijkt over havens en werven, die dicht tegen het stadscentrum aanliggen. Als de Koreanen en Japanners nu besluiten zich ook op het hogere marktsegment van de hoogtechnologische schepen te richten, „is Europa binnen vijf jaar de hele markt kwijt”. Privatisering lijkt in Kroatië nu nog de enige uitweg.

Sokolic, geboren en getogen in Rijeka, heeft de hoop nog niet verloren op een koper die ziet wat Kroatië nog te bieden heeft. Een goede locatie in het hart van Europa en een reputatie als scheepsbouwer die ondanks alles beter is dan de Chinese. „Kroatische schepen zijn veel beter en veiliger.” Indirecte staatssteun mag wel van de EU, benadrukt ze. En dat de regering nu moet verkopen, geeft kopers een sterke onderhandelingspositie. „Het is misschien geen goede tijd om te verkopen”, parafraseert ze de vakbeweging cynisch. „Maar wel om te kopen.”