Europa kent 27 navels. Ze zijn gefotografeerd

Esther Kokmeijer en Henrik Jan Haarink reizen naar de 27 landen van de Europese Unie.

Zij leggen een maand lang het zwaartepunt, het hart van ieder land op foto vast.

Wanneer ik naar een landkaart kijk, zie ik landschappen. Bladerend door een atlas begeef ik me in gedachten tussen de gearceerde vlakken en fascinerende namen. Alle lijnen en kleuren symboliseren een eigen werkelijkheid. De vlakken vertegenwoordigen verschillende eigenschappen die weer gerelateerd zijn aan bepaalde landschappen en gevoelens. Het laat me dromen en wakkert mijn nieuwsgierigheid aan. Wat is daar en hoe zou het zijn om daar te verblijven? Een ondefinieerbare plek op een kaart kan zich ontvouwen als een paradijs. Het landschap zelf verbergt grenzen, coördinaten en meridianen. Deze orde van onzichtbare aanwezigheid intrigeert mij.

Een aantal jaar geleden heb ik een reis gemaakt naar het zwaartepunt van elk continent. Het was een reis van 15 maanden over 120.000 kilometer, door 46 landen en over 6 continenten. Het zwaartepunt, ook wel het geografisch middelpunt genoemd, is een feitelijk te benoemen en te berekenen plek. Het is het hart, de navel en de kern: de gemiddelde xy-coördinaat van een continent of land. Wanneer je een continent of land zou uitknippen en op een speld zou laten balanceren, heb je het zwaartepunt te pakken. Begin vorig jaar is over deze zwaartepunten en mijn reis ernaartoe het boek A Summary of the World verschenen.

De afgelopen 14 maanden heb ik samen met Henrik Jan Haarink een nieuwe reis gemaakt. In een Fiat 238 uit 1975 zijn we naar het zwaartepunt van de 27 landen van de Europese Unie gereden. Dit keer ging het niet alleen om de reis en het zwaartepunt. We zijn ook op bezoek geweest bij de mensen die het dichtst bij het exacte geografische midden wonen.

Het te bezoeken huis dat het dichtst bij het zwaartepunt ligt, stond vooraf vast; we maakten hierin zelf geen keuze. Het overzicht van alle 27 huizen met hun bewoner(s) vormt een doorsnede van de Europese Unie. In onze visie biedt dit inzicht in wat nu eigenlijk ‘thuis’ is in de verschillende culturen in Europa.

Omdat de door ons bezochte huizen in het exacte midden van hun land liggen – en dus gemiddeld het verst verwijderd van alle landsgrenzen – zou je kunnen stellen dat dit huis het minst wordt beïnvloed door andere culturen. Een huis dus dat het meest puur het land in kwestie vertegenwoordigt.

Met deze dwarsdoorsnede is elk land van de Europese Unie belicht. Maar dat bleek niet een beeld op te leveren dat ‘gemiddeld’ of ‘typisch’ was voor het land in kwestie. Keer op keer heeft het me verbaasd hoe trots mensen waren, toen ze van ons hoorden dat ze precies in het midden van hun land wonen. De glinstering in hun ogen zal ik nooit vergeten.

Met behulp van een GPS is het mogelijk het zwaartepunt tot op de meter nauwkeurig te bereiken. Juist het fysiek bereiken en ervaren van deze plekken, die alleen aan te duiden zijn met coördinaten, vind ik interessant. Het is een avontuur, een moderne ontdekkingsreis. Je weet van tevoren niet precies waar je terecht zult komen, of het haalbaar is de exacte plek te bereiken en wat er zich juist op die vierkante meter zal bevinden. Is het een keurig en zojuist gezaaid stukje landbouwgrond, een met bladeren bedekte vierkante meter bosgrond of zijn het rotsblokken die zich de plek hebben toegeëigend?

Na het bereiken van een zwaartepunt heb ik elke keer op de exacte vierkante meter een markering gemaakt met materialen die de natuur rond die plek voorhanden had. Een vierkante meter voelt aan als een menselijke maat; je kunt het vastpakken, eroverheen springen en er binnenin staan. Het omringt je zonder dat het verstikkend is. Bovendien is een meter het tienmiljoenste deel van de lengte van de meridiaan die van pool tot evenaar loopt.

Voor mij is het belangrijk dat de markering tijdelijk en vergankelijk is. Ik wilde niet ingrijpen in die plek, hem niet in bezit nemen maar alleen benoemen. Ik wilde de plek uitkaderen en isoleren van de omgeving, totdat regen, wind en zon er na enige tijd weer voor zorgen dat het zwaartepunt onzichtbaar in de natuur wordt opgenomen. Een niet zichtbaar middelpunt voor een moment belangrijk maken, daar ging het ons om.

Het formaat, de materialen, de tijd, de berekening en de omgeving gaan een relatie aan op deze specifieke plek. De plek ontvouwt zich niet, maar is altijd al daar. Het gaat in dit project over tijd en tegelijk over tijdelijkheid. Van het zwaartepunt zelf en de markering heb ik elke keer polaroids gemaakt. Een foto biedt de mogelijkheid van eindeloze reproductie. Een polaroid niet.

De foto’s, waarvan u in de rubriek Overal thuis op de pagina hiernaast de eerste ziet, zijn eenmalige momentopnamen.

Tot 27 september is een selectie van foto’s te zien van bewoners nabij de zwaartepunten op de expositie Boer zoekt stijl in het Designhuis in Eindhoven. In december 2009 verschijnt een boek over de reis en de zwaartepunten. www.overalthuis.eu www.estherkokmeijer.nl