Eén cracksteentje kost 75 eurocent

In Brazilië nam het gebruik van de verslavende drug crack de afgelopen jaren fors toe.

Het zijn vooral (dakloze) jongeren die crack gebruiken.

Jacarézinho staat tegenwoordig bekend als een gemeenschap met crackbuurten, zogenoemde cracolândias. (Foto Reuters) - PHOTO TAKEN 16JUL01 - A view of the Jacarezinho slums in northern Rio de Janeiro is shown in this July 16, 2001 photo. [Germany's Design School Bauhaus] and a pair of Rio officials are putting an innovative urban development plan into action. The pilot project calls for knocking down a handful of cramped cement houses in a three-block strip of Jacarezinho, or "Little Alligator," opening up courtyards to bring light to the dank homes and building new multilevel houses. Demolition is due to start in January, 2002 and the project should be completed in 2003.

Crackgebruikers, zegt Lúcia Grota, zijn levende doden, zombies. Bij de ingang van sloppenwijk Jacarézinho ziet sociaal-werkster Grota er weer een paar voorbijkomen. Schimmen. Jonge, verloren mensen. Mager, met holle ogen. Vuile kleren, ongewassen haren. Ze zegt: „Hun levens vergeten ze. Het nadenken houdt op. Er zijn jonge vrouwen die zwanger en verslaafd zijn.”

Op de drukke straat voor de sloppenwijk staan enkele crackjunks bij de stoplichten om ramen van auto’s te wassen of gestolen waar te verkopen, zoals horloges of mobiele telefoons. Jacarézinho staat tegenwoordig bekend als een gemeenschap met crackbuurten, zogenoemde cracolândias. Hier leven groepen crackgebruikers met elkaar op straat, onder het viaduct of in zelf gefabriceerde hutjes.

Als ze de heuvel in Jacarézinho oploopt, wijst Grota naar links, naar een smal straatje. Een stel junks hangt er rond. Regen sijpelt op hun hoofden neer. Op het hoogste punt van de wijk ligt het centrum voor werkgelegenheid en jeugd van de deelstaat Rio de Janeiro.

Voor de entree van het centrum zitten twee jongens van een jaar of zeventien achter een tafeltje. Erbovenop staat een televisie. Voor hen liggen zakjes marihuana, cocaïne en talrijke lichtgele tabletten. De pilletjes blijken zogeheten crackstenen te zijn, per stuk zo’n 75 eurocent. Het is een van de openluchtfilialen van de drugsbende die de baas is in de sloppenwijk.

Pal naast de ingang van het overheidscentrum staan en zitten zeker vijftien verslaafden crack te roken. De meeste gebruikers komen van buiten de favela (sloppenwijk), maar zijn hier naartoe gekomen omdat de crack zo goedkoop is. Op voorwaarde dat ze de bewoners niet lastigvallen en niet bestelen, mogen ze van de drugsbende – anders dan in andere sloppenwijken – blijven rondhangen.

Een garantie voor goed gedrag is het echter niet, zegt Zé Roberto, president van de sambaschool van Jacarézinho en leider van de gemeenschap. „Wie crack gebruikt, is tot van alles in staat. De meesten belanden op straat, waarna ze verder afglijden. Het zijn vaak daklozen. Er zitten ook kinderen tussen, vanaf acht jaar, die thuis niet meer gewenst zijn of worden geslagen.”

En natuurlijk zijn er ook bewoners uit de buurt die de verlokkingen van de aanwezige goedkope drugs niet kunnen weerstaan. Roberto zegt: „Als iemand in een dal zit, en een keertje crack rookt, is hij of zij zo verslaafd. We maken ons zorgen over onze kinderen. Het is heel triest, maar we kunnen er weinig tegen doen.”

Machteloos zijn de bewoners omdat de drugsbende de dienst uitmaakt, de politie zich niet laat zien en de overheid zo goed als afwezig is. Het centrum voor werkgelegenheid en jeugd is sinds de laatste verkiezingen eind vorig jaar amper in gebruik. Omdat het centrum oorspronkelijk een project was een andere politieke partij, hebben de nieuwe bestuurders van het district het nagenoeg ontmanteld.

Daar komt Walderson aangelopen, een jongen met een verlopen gezicht, zo’n 18 jaar oud. Zijn donkere shorts waren ooit wit. Zijn T-shirt zit onder de vlekken. De straat is zijn thuis. Hij wil als een van de weinigen wel praten, maar moet eerst even wat crack scoren. Gejaagd loopt hij verder. Daarna is Walderson echter niet meer aanspreekbaar.

Het gebruik van crack is in alle delen van het land aan stijgen, zegt drugsonderzoeker Luíz Sapori. De wetenschapper is coördinator van het Centrum van Openbare Veiligheidsstudies en onderzoeker aan de katholieke Universiteit Pontifical van Minas Gerais. Hoewel een volledig overzicht vooralsnog ontbreekt, zegt Sapori, laten gegevens van de politie zien dat crack nu, na marihuana, de meest verkochte drug is in Brazilië. Hij zegt ook: „In de deelstaat Minas Gerais bestond tien jaar geleden de groep verslaafden die hulp zocht bij klinieken voor 5 procent uit crackgebruikers. Tegenwoordig is dat 25 procent.”

Eind jaren tachtig arriveerde crack in Brazilië, in het bijzonder in de megastad São Paulo. Later, in de tweede helft van de jaren negentig, dook de drug ook steeds meer op in andere delen van het land, in het bijzonder in het armere noordoosten. „Nu zie je de drug in de meeste grote steden van het land. Overal vind je de cracolândias”, zegt Sapori.

Uit onderzoek blijkt, aldus Sapori, dat crack de drug is van de arme Braziliaan. „Om de eenvoudige reden dat het goedkoop is en een soortgelijk psychologisch effect heeft als het veel duurdere cocaïne. Vooral onder daklozen is de drug populair. Het zijn over het algemeen jongeren van 15 tot 24 jaar die gebruiken.”

Er zijn indicaties dat crack leidt tot meer gewelddadige criminaliteit, zegt Sapori. „Om aan geld te komen stelen en helen crackgebruikers.”

Vooralsnog heeft de overheid geen antwoord op het groeiende probleem. Volgens Sílvia Ramos, socioloog en drugsexpert van de Cândido Mendes Universiteit in Rio de Janeiro, gaat het verval van crackjunks razendsnel en hebben ze hulp nodig. Andere verslaafden gebruiken liever buiten het blikveld van de rest van de wereld, maar de crackeiros, zoals ze worden genoemd, kan het niets meer schelen. Ramos: „Er wordt op ze neer gekeken, ze vallen buiten alle sociale netwerken. De politie laat ze met rust, want het zijn geen potentiële drugsdealers, maar eerder toekomstige patiënten voor ziekenzorg, die psychische hulp nodig hebben.”

De 18-jarige Alexandre Ribeiro is een ex-gebruiker en voormalig lid van de drugsbende Comando Vermelho. Hij lijkt veel jonger dan hij is. Onder zijn neus proberen enkele dunne haartjes op een snor te lijken. Net als vele anderen begon hij aanvankelijk een mengsel van wiet en crack te roken tijdens zijn ‘werk’. Later werd het gewoon crack, zonder marihuana. Hij zegt: „Het is heftig, je raakt de weg kwijt. Toen ik twee jaar geleden hoorde dat ik vader zou worden, ben ik uit dat leven gestapt. Van crack ga je rare dingen doen. Voor je het weet, lig je in de goot. Ik zie het hier overal om me heen gebeuren.”