De vertekende Komiek

Van de voorstelling De Komiek van Freek de Jonge uit 1980 is een stripboek verschenen van tekenaar Dick Matena. „Je kunt zeggen dat het onzin is.”

Freek de Jonge heeft gisteravond zijn eerste AOW-uitkering gebruikt voor een etentje met vrouw en kinderen op zijn 65ste verjaardag. Gistermiddag was hij al toegezongen („lang zal hij leven!”) door ruim honderd vrienden en fans die zich in het Instituut voor Beeld en Geluid te Hilversum hadden verzameld voor de presentatie van een wonderbaarlijk boek: de door Dick Matena verstripte versie van zijn uit 1980 daterende voorstelling De Komiek. Of, zoals de cabaretier het zelf uitdrukte: „Dick heeft het vertekend.”

De Komiek, de eerste solovoorstelling van Freek de Jonge nadat hij een eind had gemaakt aan zijn samenwerking met Bram Vermeulen, was destijds weinig minder dan een sensatie. Een avondvullend relaas, met tientallen terzijdes, over een komiek op zoek naar zijn rol op het toneel – of zoiets, want op eenduidigheid viel dit verbale spektakel niet te betrappen. Maar wel op een baanbrekende innovatie in het cabaret dat altijd het genre van de losse nummers was geweest: de introductie van de rode draad. Het resultaat was „een haast fantastische voorstelling, haast klassiek van dramatische opbouw, en vol geniale waanzin”, schreef toneelrecensent Jac Heijer de volgende dag in deze krant. Sterker nog: dit optreden was „zo intelligent, boosaardig humoristisch en toch gevoelig, dat de hele vaderlandse showbizz, het cabaret en driekwart van het toneel dat hier gemaakt wordt, wel kan inpakken”.

Dick Matena, fameus stripbewerker van De Avonden (Reve), Kort Amerikaans (Wolkers) en Kaas (Elsschot), maakte die tekst tot een boek met meer dan honderd overvolle pagina’s waarop de frenetieke Freek-figuur wordt omringd door een panopticum van fantasiefiguren – soms enigszins gelijkend op figuranten uit De Avonden of Kaas, maar af en toe ook verwant aan de zotte passanten die sir John Tenniel ooit tekende voor de oerversie van Alice in Wonderland.

„Ik heb niet bij elk plaatje precies begrepen wat het met mijn voorstelling te maken had”, zegt Freek de Jonge, „maar daar gaat het niet om. Ik ben een bewonderaar van Dick en daarom heb ik hem gevraagd dit boek te maken. Hij was degene die er een smoel aan moest geven. De Komiek leek mij het meest geschikt. Niet omdat het mijn eerste was, maar omdat dat voor mij altijd een voorstelling is geweest over de verbeelding aan de macht. Heel absurdistisch – wat dat betreft vind ik dat mijn stijl toch wel is veranderd. En dat er misschien soms iets in het duister blijft, ach, dat geldt voor elk groot werk.”

Matena heeft nog nooit zoiets moeilijks gemaakt, geeft hij grif toe: „Het was een tekst zonder begin, midden en eind, zonder duidelijke plot en eigenlijk ook zonder een echte hoofdpersoon. Ik kon nergens anders naar inspiratie zoeken, want zoiets is nooit eerder gedaan. Ik had geen enkel houvast, niets om op terug te vallen. Het is dus geen makkelijk boekje geworden, geen Suske en Wiske. Eerder grotesk en associatief, bizar en idioot. Soms snap ik het zelf niet eens. Dat maakt me ook wel onzeker, eigenlijk ben ik nooit zo onzeker geweest over een boek dat af was. Je kunt zeggen dat het onzin is, en dan zal ik de eerste zijn die zegt: ja, dat is het ook.”

Freek de Jonge en Dick Matena: De Komiek. Uitgeverij Augustus, 24 euro. Vandaag verschenen.