Bondsrepubliek krijgt grillig electoraat

Nieuwsanalyse

Angela Merkel mag dan een populaire bondskanselier zijn, haar partij blijkt niet zo geliefd. De CDU kreeg een tik in aanloop naar de Bondsdagverkiezingen.

Grote schok voor de Duitse christen-democraten, de CDU, partij van Angela Merkel: een maand voor de landelijke stembus moesten gisteren bij deelstaatverkiezingen zware verliezen worden geïncasseerd. Geen kanseliersbonus, maar electorale averij. De CDU is in twee regionale parlementen haar absolute meerderheid kwijtgeraakt.

In Saksen, Thüringen en Saarland hebben de kiezers gesproken. En in de laatste twee deelstaten zijn nu allerlei coalities mogelijk. Duidelijkheid is ver te zoeken. De ooit zo geordende Duitse politiek moet met een grilliger electoraat rekening houden. Dat is een belangrijke les voor de Bondsdagverkiezingen van 27 september. Alleen in Saksen wisten de christen-democraten zich te handhaven en kan de zittende CDU-premier ‘klassieke’ coalities vormen.

Nog een verrassing: de spectaculaire opkomst in Saarland van de uiterst linkse partij Die Linke. Van bijna niets naar meer dan twintig procent. Landelijk zal dat niet zo snel gebeuren. Saarland is de ‘thuisstaat’ van Oskar Lafontaine. Met zijn 65 jaar is hij nog steeds een beetje een politiek wonderkind. Jarenlang was hij een van de landelijke kopstukken van de sociaal-democratische SPD. Voor die partij was hij premier van Saarland. Hij kreeg ruzie, stapte over naar Die Linke en won gisteren met glanzende cijfers deze thuiswedstrijd.

Lafontaine wil nog één keer premier worden maar dat staat nog lang niet vast. In Saarland moet hij SPD en CDU laten voorgaan. Jammer voor Die Linke is ook dat de partij weliswaar groot blijft in Saksen en Thüringen – ze daar is erfgenaam van de Oost-Duitse communisten – maar niet meer dan dat. De groei is eruit. Hier is eerder van stagnatie sprake dan van een opwindend Lafontaine-effect.

Bondskanselier Merkel had voorafgaand aan de deelstaatverkiezingen gezegd dat deze niet als een test voor de landelijke stembus kunnen worden gezien. Maar aan die woorden wordt vandaag weinig waarde gehecht. Als een trend voor 27 september zichtbaar is, is het deze: Merkel is als kanselier weliswaar geliefd bij de Duitsers, maar haar partij verliest aan populariteit.

Waarmee tegelijk nog een trend zichtbaar wordt: het is nog maar de vraag of de verliezen van de CDU kunnen worden ‘gecompenseerd’ door de liberale FDP, de gewenste coalitiepartner van de christen-democraten. De FDP deed het goed in Saksen, Thüringen en Saarland. Maar alleen in Saksen is een regering met de CDU mogelijk. In Thüringen en Saarland komen liberalen en christen-democraten stemmen tekort voor een meerderheid. Daar heeft de CDU te veel verloren of de FDP niet genoeg gewonnen. Zo kan het op 27 september ook gaan. Waarna Duitsland wederom zijn toevlucht moet nemen tot een grote coalitie van christen- en sociaal-democraten.

In Saarland en Thüringen kan de komende weken volop worden gesondeerd of nieuwe coalities mogelijk zijn: rood-rood-groene samenwerking of een verbond van christen-democraten, liberalen en groenen. Dat kan spannende politiek opleveren. Berlijn zal het scherp in de gaten houden. De regionale proeftuin is geopend; eens kijken wat dat landelijk oplevert.

Bij de een na grootste partij van Duitsland, de SPD, hing gisteravond de vlag uit. Landelijk lijsttrekker Frank-Walter Steinmeier juichte vooral om het verlies van de concurrentie. Dat de winst van zijn eigen partij uiterst gering is, negeerde hij. In Saarland verloor de SPD zelfs. Afgaand op dit stembusresultaat is de conclusie gerechtvaardigd dat de sociaal-democraten, net als de christen-democraten, weinig applaus van de kiezers oogsten. Dat zal Steinmeier en Merkel – partners in de landelijke grote coalitie – te denken geven.

Nog enkele belangrijke ontwikkelingen: bij alle verliezen blijven de christen-democraten de sterkste politieke kracht in de drie deelstaten. De Groenen boekten overal bescheiden winst. De rechts-radicale NPD slaagde er voor het eerst in Duitsland in om te worden herkozen in een regionaal parlement. En wel in Saksen, waarmee deze protestpartij zich een vast electoraat lijkt te hebben verworven.