Twijfel Ongetwijfeld

Peter Berger and Anton Zijderveld In praise of doubt – How to have convictions without becoming a fanatic. Harper One, augustus 2009. De Nederlandse vertaling verschijnt in het najaar bij Uitgeverij Cossee. 163 pag.

De verdwijning van geïsoleerde cultuur is één van de opvallendste kenmerken van de moderne samenleving. Aldus de Amerikaanse socioloog Peter Berger en de Nederlandse socioloog Anton Zijderveld in hun nieuwe boek. Tegelijkertijd is de verscheidenheid enorm, net als de bandbreedte in overtuigingen. Dat blijkt bijvoorbeeld goed uit ‘of course statements’. Amerikaanse sociologen legden burgers in de jaren twintig en dertig uitspraken voor als ‘Is dit je enige echtgenoot?’ Waarop de Amerikaanse burgers de socioloog verbaasd aankeek en antwoordden: ‘Of course!’ Maar het antwoord op dergelijke vragen is nu veel minder resoluut. Mensen ervaren de wereld als steeds minder vanzelfsprekend.

Welk houvast hebben mensen nog? Anton Zijderveld pleitte eerder voor meer waardering voor instituties als gezin, huwelijk en staat. Die bieden vanzelfsprekende routines. Dat beperkt de vrijheid, maar creëert sociale stabiliteit en laat energie over voor creativiteit en inventiviteit. Nu zijn er te veel knip-en-plak-instituties. A la: men neme een stuk katholieke traditie, combinere dit met een vleug reïncarnatie en vermenge dit met wat humanisme. Dit leidt tot relativisme, waarmee de strijd tegen fundamentalisten die alles zeker weten erg moeilijk wordt. Hoe vind je een balans tussen fundamentalisme en relativisme? Dat is de actuele centrale vraag in dit boek.

Door herwaardering van de twijfel, is het antwoord. Twijfelaars vragen zich voortdurend af of iets betrouwbaar, geloofwaardig of betekenisvol is. Die houding is in de pluriforme samenleving hard nodig. Zijderveld werpt zich op als advocaat van de twijfel en trekt daarmee ten strijde tegen Wilders.

In praise of doubt biedt een eigenzinnige analyse van de pluriforme samenleving. Een tegengif tegen zowel fundamentalisme als tegen volledig relativisme.

Zou het lukken? Burgers komen in een spagaat tussen meer twijfelen en te voorzichtige omgang met de oude instituties. Misschien zal hen de humor helpen, die deze sociologen ook aanprijzen. Maar voor politici leidt toepassing van de aangeprezen twijfel gegarandeerd tot politieke zelfmoord. Maar gelukkig is voor wetenschappers zelf de twijfel een noodzakelijke beroepsdeformatie. Zij mogen onmogelijke vragen stellen, zoals Berger en Zijderveld doen, wanneer ze zich afvragen in hoeverre de twijfel zelf moet worden betwijfeld. Ellie Smolenaars