De stelling van Lans Bovenberg: God geeft ons vrijheid en neemt het risico van een economische crisis

Het zelfrespect van bankiers hing af van de hoogte van hun bonus. Maar voor je hun veroordeelt moet je denken aan wat Jezus zegt, aldus econoom Lans Bovenberg tegen Roel Janssen: haal eerst de balk uit je eigen oog voordat je de splinter uit het oog van de ander haalt.

Foto's Maurice Boyer Lars Bovenberg Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 27-8-2009 Boyer, Maurice

De crisis is ontstaan door hebzucht en overmoed in de financiële wereld. Wat moeten we daaraan doen?

„Het is belangrijk dat mensen bij zichzelf te rade gaan en erkennen wat ze beter hadden kunnen doen. We moeten ze ook de gelegenheid geven om boete te doen. In onze samenleving zijn we daar slecht in, omdat we niet goed weten hoe we met onze fouten moeten omgaan.”

Moeten mensen publiekelijk spijt betuigen?

„We moeten de diepere betekenis van genade en berouw weer leren kennen. Bankiers moeten de moed hebben tot bekering te komen. De Bijbel leert ons dat iemand niet kwaad is, maar dat het kwaad in ons allemaal zit.”

Zijn we volgens u te ver van de Bijbel afgedwaald?

„Van de betekenis van genade en berouw wel, ja. Er zijn mensen die ons kwaad aandoen, maar het kwaad zit ook in onszelf. Genade hebben we allemaal nodig.”

Dat klinkt als een heel protestantse kijk op de mens.

„Het is niet een exclusief bijbelse visie. Iedereen kan bij zijn eigen levensbeschouwing te rade gaan. Ik geloof sterk in concurrentie tussen verschillende levensbeschouwingen.”

Staat God concurrentie toe?

„Hij wil graag concurrentie op de markt voor levensbeschouwingen. God geeft ons geestelijke vrijheid. Hij schiep de mens en gaf de mens keuzevrijheid.”

Ook de vrijheid om in complexe derivaten te handelen of risicovolle spaarproducten te verkopen?

„Absoluut. Hij geeft ons de vrijheid iets te doen wat niet noodzakelijkerwijs heilzaam hoeft te zijn.”

Bankiers kunnen heel stomme dingen doen. Mag dat van God?

„Ja. Dat mag. Ook al is het niet in ons belang.”

God geeft de vrijheid om te speculeren.

„Ja, absoluut. Van God mag heel veel. De vraag is of wat je doet gezond is.”

Maar er is geen goddelijke bijsluiter die waarschuwt dat resultaten uit het verleden geen garantie voor de toekomst zijn.

„In zekere zin wel. God geeft ons de wetenschap. En ook de Bijbel bevat principes om gezond te leven.”

Die moet je er wel zelf uithalen.

„Absoluut, dat is de verantwoordelijkheid die we hebben. Ik geloof niet in oplossingen met nog meer starre wetten en strengere regels. Mensen moeten uiteindelijk zelf tot de ontdekking komen wat gezond voor hen is. Je mag foute of onverstandige dingen doen, als je er maar van leert.”

Hypotheken geven aan mensen zonder inkomen of bezit is op geen enkele manier verstandig.

„Klopt. Banken hebben onverstandig gehandeld. Dat mogen ze doen, die vrijheid hebben ze, maar het is ook slecht voor henzelf.”

Dat moet je dan beteugelen met regelgeving en niet met de Bijbel.

„Regelgeving is belangrijk om uitwassen tegen te gaan. Maar als je alleen maar op regelgeving bent aangewezen, krijg je een dichtgetimmerde samenleving. Je moet juist de markt laten functioneren, creativiteit aanboren en groei genereren. Dat heeft Adam Smith ook al gezegd: de markt heeft moral sentiments nodig.”

Hier spreekt de liberale econoom.

„Het christendom heeft liberale trekken. God geeft ons heel veel vrijheid. Alleen moeten wij zelf tot de ontdekking komen wat gezond is. Voor de bankensector is het goed dat er internationale regelgeving is, want het morele kapitaal van de mens is beperkt. Maar alleen wetgeving is onvoldoende. Ik geloof in de drie-eenheid van markt, overheid en moraal.”

Omdat u uitgaat van de falende mens.

„Ondanks het feit dat we falen, mogen we er zijn omdat er ruimte is voor genade. Het andere aspect is bekering. Dat heeft te maken met het inzicht dat je eigen belang in de ander ligt. Mensen moeten zelf tot de ontdekking komen dat hebzucht, beter worden ten koste van de ander, je zélf ongelukkig maakt.”

Bankiers zullen altijd voor de maximale winst gaan.

„Dat komt omdat ze kijken in de verwrongen spiegel van de ego-economie. Bekering is dat je leert dat je rijker wordt als je je talenten inzet voor anderen. Maar wat ook christenen te vaak doen is anderen veroordelen zonder naar zichzelf te kijken. Je moet mensen juist genade bieden.”

Genade bieden aan bankiers? Ze moeten op de brandstapel voor wat ze hebben aangericht!

„Als je je woede kwijt wilt, heb je alleen jezelf. Het is een ongezonde houding om een bankier louter te zien als iemand die jou schade heeft aangedaan. Wraakzucht doet bankiers in hun schulp kruipen. Jezus geeft het voorbeeld. Als hij aan het kruis genageld wordt, zegt hij: ‘Ze weten niet wat ze doen’.”

Geldt dat ook voor de bankiers?

„De ego-economie is heel sterk in de financiële sector. Het zelfrespect van bankiers hing af van de hoogte van hun bonus. Dat vind ik zielig. Maar denk aan wat Jezus zegt. Haal eerst de balk uit je eigen oog, voordat je de splinter uit het oog van de ander haalt.”

Het voelt toch eerder zo dat ik een splinter in mijn oog heb en de bankiers een balk.

„Veel mensen zijn woedend op de bankiers. Maar dat is niet de juiste attitude. We moeten de bankiers zien als zieke mensen en hen helpen tot de ontdekking te komen dat ze verkeerd bezig zijn. Mensen moeten zelf tot de openbaring komen dat wat ze aan het doen zijn, ongezond is. Als je met wetten oplegt dat ze geen bonus meer mogen hebben maar ze zijn zelf niet tot dat inzicht gekomen, werkt het niet goed. Het belangrijkste is dat ze tot bekering komen dat ze er zijn om de samenleving te dienen en niet andersom.”

Beschouwt u hun gedrag als zondig?

„Ja. Het is zonde wat sommige bankiers hebben gedaan, zowel voor zichzelf als voor de maatschappij. Zonde is een belangrijk begrip, want we zijn verleerd hoe we met zonde, de morele beperking van de mensheid, moeten omgaan. Het orthodoxe christendom gaat ervan uit dat we allemaal zondig zijn, maar dat we er mogen zijn omdat er vergeving is.”

Beschouwt u de economische crisis als een straf van God?

„Nee, wel als een logische consequentie van ongezond gedrag. Net zoals vet eten ongezond is.”

Dus de mensen hebben het aan zichzelf te wijten.

„Juist niet! Want God bemoeit zich op allerlei manieren met de samenleving.”

Dan is het toch niet erg goed gegaan.

„Dat is ook onze verantwoordelijkheid als christenen. Daarom probeer ik de heilzame principes naar voren te brengen, zodat mensen zelf een openbaring krijgen dat wat ze aan het doen zijn, ongezond is. Het liberalisme zegt: iedereen zoekt het zelf maar uit. Terwijl het christendom zegt: we zijn verantwoordelijk voor elkaar. We kunnen proberen mensen ervan te overtuigen dat onze principes heilzaam zijn. Maar we kunnen mensen uiteindelijk niet dwingen, ze blijven zelf verantwoordelijk.”

Maar wat is dan de rol van God in deze crisis? Hij bemoeit zich met ons, zegt u, maar ondertussen heeft Hij de boel lelijk uit de hand laten lopen.

„God had mensen ook als robots kunnen maken, zodat er nooit iets fout gaat. Maar Hij heeft mensen een vrije wil gegeven. In het leven gaan dingen mis, daarvan kunnen we leren. Door ons die verantwoordelijkheid te geven, loopt God een risico. Dat heeft Hij genomen.’’

Inclusief het risico van een economische crisis?

„Precies. Dat zit er gewoon in. God heeft ruimte gegeven aan het kwaad.”

Dat klinkt ontzettend onaardig.

„Dat is het spiegelbeeld van de keuzevrijheid. Hij had dat kunnen voorkomen door ons allemaal robots te maken. Blijkbaar vond Hij dat niet het beste. Ik ga uit van een economische visie op de theologie, waarbij de baten voor ons en de wereld groter zijn dan de kosten. Daar vertrouw ik op.”

Vooralsnog zitten de VS met een geaccumuleerd tekort van 9 biljoen dollar en weet Wouter Bos niet hoe hij de Nederlandse begroting weer op orde moet krijgen.

„Absoluut. De kosten zijn ook hoog.”

Het kan toch niet de bedoeling van God zijn om samenlevingen met zulke hoge schulden op te zadelen?

„Zeker niet. De bedoeling van God is dat we zelf leren wat gezond voor ons is. Daarvoor kan het nodig zijn dat er af en toe dingen misgaan.”

U klinkt alsof Hij sadistische neigingen heeft.

„Ik formuleer het positief: Hij geeft richtlijnen om gezond te leven.”

Heeft u in deze crisis zelf momenten van bekering en openbaring beleefd?

„Ik heb ingezien dat we weer moeten leren op een gezonde manier om te gaan met het kwaad en imperfecties. Veel christenen vinden het verkeerd om rijk te worden, of vinden dat eigenbelang fout is. Dat vind ik niet. God is juist een God van overvloed. De crisis heeft mij wel laten zien hoe deze theologische noties ontspoord raakten. Inzien dat ik fout zat, is voor mijzelf een bekering geweest.”

Omdat de economische crisis voor u als een verrassing kwam?

„Ik moest ermee in het reine komen dat ik de crisis in deze omvang niet had voorzien. Dat is heel vervelend, maar gelukkig hoef ik niet succesvol te zijn om waardevol te zijn. De Bijbel zegt: God heeft je geschapen en alleen daarom mag je er zijn.”

Je moet toch ook zelf iets van je leven maken?

„Je móet niets toevoegen. Je mág iets toevoegen. God schept ons op deze aarde en vindt het prettig dat we zelf ontdekken wat gezond is.”

Voelt u dat u richtlijnen krijgt?

„Absoluut. Door de Bijbel, door openbaringen. De heilige geest. Iedereen heeft ingevingen…”

Een ander denkt: wat een goed idee! U voelt het als een openbaring van God.

„Regelmatig zie ik hoe mooi het in elkaar zit. Eenheid in verscheidenheid. En hoe mooi God de mens gemaakt heeft. Het evangelie zegt dat je er mag zijn, ondanks het feit dat je regelmatig de mist in mag gaan. God wordt blij als wij onze talenten inzetten voor andere mensen. Hij gelooft in mij en dat geeft mij het vertrouwen dat ik op mijn plaats ben als econoom die economisch heilzame principes uitdraagt. Daarom ben ik een blijmoedig persoon. ”