Voor de dood niet bang

Sally Mann fotografeert dat wat dichtbij haar staat: haar familie, haar dieren, haar land. Vanaf volgende maand exposeert de Amerikaanse in het Fotomuseum Den Haag. „Mensen zijn bang om echt naar zichzelf te kijken.”

‘Oh, good boy Moj, gooood boy!” Tussen de Blue Ridge Mountains en de Appalachen, in het hart van Virginia, ligt de Shenandoah Vallei. Midden in die vallei, omringd door hoge korenvelden, staat Sally Mann, gekleed in een spijkerbroek en een oud hemd, een lange grijze vlecht op haar rug. Ze staat in de ring en klopt prijzend op de hals van haar driejarige arabier. Ze houdt het dier vast aan de teugels, terwijl hij heel voorzichtig, voetje voor voetje, naar voren loopt. De nek iets gebogen, de neusgaten wijd opengesperd. Ieder stapje neemt hij alsof hij over een laagje dun ijs loopt: wantrouwend, klaar om op ieder moment achteruit te springen. Vandaag zit er voor het eerst een mens op zijn rug, Erin.

Erin, die in het nabijgelegen stadje Lexington bij een paardencentrum werkt en Moj voor het eerst berijdt, komt drie dagen in de week per auto naar de boerderij van Sally Mann. Dat Mann een beroemd fotograaf is, weet Erin. Maar ze heeft zich nog niet verdiept in haar werk. Paarden zijn belangrijker. „Oh Moj, I’m soooo proud of you!” roepen beide vrouwen in koor als Erin, na twee rondjes in de paddock, van het paard is afgestapt. Ze liefkozen het paard, Mann geeft hem een brokje. „Hij is dol op al die aandacht”, zegt de fotografe grinnikend, terwijl ze Moj terugbrengt naar zijn wei. „Wij zijn de twee vrouwen in zijn leven.”

Omringd door haar vijf honden die achter elkaar door de velden jagen, wandelt Mann richting haar huis dat een eindje verderop, boven op een heuvel ligt. „Dit was een bijzonder moment”, zegt ze. „We zijn al maanden met Moj bezig, maar tot nu toe accepteerde hij niemand op zijn rug. Het is een wispelturig beest, net als zijn vader.” Mann heeft een bijzondere band met het paard. In 2006 kreeg ze met Jester, de vader van Moj, een ernstig ongeluk. „We waren aan het rijden, ineens kreeg hij een hartaanval.” Jester viel neer en kwam bovenop Mann te liggen. „Vlak voor hij stierf, probeerde hij nog overeind te komen. Hij is toen bovenop mij gaan staan. Ik brak mijn rug en was zwaar gekneusd. Ik had dood kunnen zijn.”

Het ongeluk had een enorme impact op Mann. „Ik ben in een hogere versnelling gaan leven. Zodra ik hersteld was, ben ik meteen weer gaan rijden, op een sneller paard. En ik ben radicaler geworden in mijn werk. Ik ben bijna zestig, dat begint oud te klinken. Ik wil nu alleen nog maar foto’s maken die voor mij echt van belang zijn.”

De grote gelijkvloerse woning, die Mann samen met echtgenoot en jeugdliefde Larry Mann – hij runt een advocatenkantoor in Lexington – liet bouwen nadat hun drie kinderen het huis hadden verlaten, biedt uitzicht over het grote stuk grond dat ooit door haar vader, een excentrieke huisarts, werd gekocht. Het is het land waar Mann zelf, als klein meisje, al naar het vakantiehuisje ging dat een eindje verderop in de bossen verscholen ligt aan de Maury-rivier.

Overal in de woning hangen haar foto’s aan de muren. Een grote zwart-witafdruk van haar overleden windhond Eva siert de wand naast de keuken. In haar doka worden close-up portretten van de gezichten van haar kinderen afgewisseld met andere foto’s uit haar verleden. Er hangt een kleine afdruk van Virginia, de zwarte huishoudster die haar deels opvoedde en naar wie haar jongste dochter werd vernoemd. Ook zijn er afdrukken uit haar beroemde serie Immediate Family: romantische, mysterieuze zwart-witbeelden die Mann in de jaren tachtig maakte met een negentiende-eeuwse camera. Het zijn beelden van haar eigen jonge kinderen die, vrij en naakt in het bos of bij het vakantiehuisje aan de Maury-rivier, spelen of rondhangen in luie stoelen. Het zijn verleidelijke, maar ook verwarrende beelden, foto’s met een bijna onheilspellende ondertoon, omdat Mann zowel de schoonheid als de vergankelijkheid van de jeugd weet te vangen. Zo is er een foto van haar jongste dochter Virginia die, op driejarige leeftijd, naakt opgerold en diep in slaap in haar bed ligt. Een grote, half opgedroogde plas is duidelijk zichtbaar op de matras. Ook portretteerde ze haar zoon Emmett met een bloedneus en haar oudste dochter Jessie op vijfjarige leeftijd met een candysigaret in de hand terwijl ze, als een uiterst zelfbewuste Lolita, de camera inblikt.

Het was dit werk waardoor Mann

– het boek Immediate Family verscheen in 1992 en is inmiddels een klassieker – in één klap beroemd werd. Dat was niet alleen wegens de kwaliteit van de foto’s, maar ook doordat er ophef ontstond over het feit dat haar kinderen soms naakt poseerden. Mann werd door conservatief-christelijke groeperingen beschuldigd van ‘kinderporno’ en ‘exploitatie’. Een televisiedominee verkondigde zelfs dat ze uit de ouderlijke macht moest worden ontzet. Ze kijkt nog altijd met gemengde gevoelens terug naar die periode. „Ik wilde wel een beetje shockeren, maar zoiets als kinderpornografie was niet eens in mij is opgekomen.”

Achteraf gezien vindt ze het nogal stom dat ze de kritiek, die ze over zich heen kreeg, niet had voorzien. „Ik had best kunnen weten dat dit soort kwesties gevoelig ligt in dit land. In de periode dat mijn boek uitkwam, kreeg Jock Sturges, een fotograaf die veel jonge vrouwen en pubers naakt fotografeerde, het met de FBI aan de stok. Hij moest voor de rechter verschijnen. Dat is mij niet gebeurd. Wat dat betreft heb ik geluk gehad.”

Ze wijt haar naïviteit aan haar geïsoleerde bestaan. „Ik ben me te weinig bewust van wat zich in de rest van Amerika afspeelt. Ik heb altijd buiten geleefd, ik heb geen televisie. Dat mijn kinderen hier naakt konden rondrennen in de natuur is niet iets wat veel in de stad of in de buitenwijken gebeurt.”

Voor Immediate Family ging ze vooral intuïtief te werk. De schoonheid van haar eigen kinderen en het landschap troffen haar. Maar er was ook een ander, meer onderbewust aspect dat ze door middel van haar foto’s wilde onderzoeken. „Er is een foto waar Jessie haar benen met meel en water had ingesmeerd en op een tafel ligt. Die witte benen geven je het idee dat ze dood is. Ik denk dat ik zoiets maak omdat ik weet hoe kwetsbaar het leven is, omdat je het meest verschrikkelijke wat er kan gebeuren op die manier heel even test, om te voorkomen dat het werkelijk kan gebeuren.”

Mann gelooft absoluut niet dat haar kinderen schade hebben ondervonden van de foto’s. „Als dat zo was, dan hadden ze me dat verwijt allang een keer naar mijn hoofd geslingerd, maar dat is nooit gebeurd. Integendeel, ik denk dat het juist hun leven heeft verrijkt. Ze zijn op vroege leeftijd met kunst in aanraking gekomen. Jessie, mijn oudste dochter, is nu aan het schilderen en heeft binnenkort haar eerste expositie in New York.”

Nadat ze Immediate Family

had afgerond, begon Mann zich steeds meer te verdiepen in landschapsfotografie. Voor haar serie Deep South fotografeerde ze het landschap in Virginia, Mississippi, Georgia en Louisiana. Toen in 2000 een gevluchte gevangene zelfmoord pleegde op haar landgoed, ging ze nog een stap verder in haar zoektocht naar de relatie tussen de dood en de aarde. Ze fotografeerde de grond waar de man was doodgegaan en ging op zoek naar de plekken waar gedurende de Amerikaanse Burgeroorlog de grootste veldslagen hadden plaatsgevonden. Voor de foto’s maakte ze opnieuw gebruik van een antieke 8 bij 10 camera en gebruikte ze stokoude lenzen. De glasplaten die ze voor de foto’s gebruikte, smeerde ze in met collodium, een middel dat gedurende de Burgeroorlog werd gebruikt om wonden bijeen te houden. Mann: „Het intrigeert me dat de aarde een verleden in zich draagt, er is in en rondom Virginia zoveel strijd geleverd, er is zoveel bloed vergoten, ik vroeg me af wat dat met een landschap doet.”

Haar zoektocht naar de dood ging steeds een stap verder. Toen haar windhond Eva doodging, besloot Mann om haar lichaamsresten te fotograferen. Ze liet haar villen en stopte haar lichaam in een metalen kist in de grond. Een tijd later groef ze de doos weer op om het gebeente te fotograferen. „Ik denk dat het mijn manier was om afscheid van haar te nemen. Ik was zo aan haar gehecht dat zelfs het zien van een van haar teennagels me al enorm ontroerde.”

Vervolgens ging Mann naar de tuin van het forensische onderzoekscentrum van de Universiteit van Tennessee om de ontbinding van menselijke lichamen te fotograferen. De resultaten van die verschillende zoektochten werden in 2004 samengebracht in een expositie en een boek getiteld What Remains. De tentoonstelling, die in 2004 in de Corcoran Gallery in Washington D.C. werd geopend, toonde ook close-up portretten van haar inmiddels volwassen kinderen. „Ik wilde er nog een positieve draai aan geven door te eindigen met het leven”, zegt Mann. De reacties op het werk waren over het algemeen positief. Toch schreef een kunstcriticus van The New York Times: „Deze foto’s gaan meer over [Manns] necromanie dan dat ze documenteert. Het lijkt wel alsof ze zelf wil deelnemen aan de dood.”

Mann is inmiddels minder verbaasd

over dit soort reacties. „Deze samenleving is gefundeerd op angst. Amerikanen luisteren niet naar hun lichaam, er is een gebrek aan zelfonderzoek, mensen zijn bang om echt naar zichzelf te kijken. Amerikanen zijn niet alleen bang voor de dood, maar vooral ook voor de fysieke aspecten van de dood. Mensen willen het lichaam niet zien, of alleen opgedoft, in een open kist. Ik vind dat een vorm van onwetendheid.”

Ze heeft wel een verklaring voor die levenshouding. „Dit land werd opgebouwd door puriteinen. Onze voorvaderen, die van de Mayflower kwamen, waren aartsconservatief, hun opvattingen hebben de cultuur van dit land bepaald, zozeer zelfs dat ik soms het gevoel heb dat die houding tot in de genen van ons volk is doorgedrongen. Voordat je daar verandering in kunt brengen, kan nog generaties duren.”

Sinds de publicatie van Immediate Family is ze er daarom van overtuigd dat ze met haar fotografie een boodschap moet doorgeven. „Na die ophef rondom Immediate Family realiseerde ik me dat je met fotografie de opvattingen van anderen echt kunt beïnvloeden. Ik denk dat de impact van een foto zelfs groter kan zijn dan van een schilderij. Een foto toont nog altijd iets van de werkelijkheid, dat maakt dat mensen sneller geneigd zijn te geloven dat wat ze zien ook echt is.”

Mann toont een dummy met de foto’s van Proud Flesh, een serie naaktfoto’s die ze de afgelopen jaren nam van haar man Larry en waarvan op 15 september een expositie wordt geopend in de Gagosian Gallery in New York. „Larry heeft een zeldzame vorm van verlate spierdystrofie. Zijn lichaam wordt steeds zwakker. Ik wilde dat lijf, dat mij zo dierbaar is, vastleggen. Ik vind het geweldig hoe Larry daarin is meegegaan. Hij heeft steeds geduldig voor mij geposeerd.”

In het voorwoord dat Mann net bij haar nieuwe boek heeft geschreven, beschrijft ze hoe opvallend het is dat, in de geschiedenis van de fotografie, zelden de man het object is geweest voor uitgebreide studie. „Bonnard, Callahan, allemaal hebben ze hun minnaressen of geliefden vastgelegd”, schrijft ze. „Maar ik kan het tot nu toe weinig terugvinden bij mijn vrouwelijke collega’s.” Als er al foto’s van een man worden gemaakt, zegt Mann, „zijn ze vaak homo-erotisch getint. Goedkeurend kijken naar een man, zijn lichaam bestuderen en vastleggen, als een vrouw dat doet wordt het altijd als brutaal, bijna vreemd ervaren. Als een man dat bij een vrouw doet, vindt men het heel gewoon.”

Ze wandelt naar haar studio,

een groot houten huis waar haar twee antieke camera’s staan, afdrukken overal op de grond slingeren en flessen alcohol en collodium door elkaar op een grote tafel staan. Ze laat afdrukken zien die ze onlangs heeft gemaakt voor een serie over het Zuiden en de slavernij. Het zijn donkere beelden van moerassen, afgedrukt op glasplaten, soms is wat zichtbaar is meer opgebouwd uit vlekken dan uit bomen en gewassen. Wat ze er precies mee gaat doen, weet ze nog niet. „Ik ben ook zwarte mannen aan het fotograferen.” Ze pauzeert even. „Iets zegt me dat de slavernij ervoor heeft gezorgd dat de inwoners van het Zuiden het respect voor hun land en daarmee voor zichzelf hebben verloren.” Ze zwijgt opnieuw en denkt dan hardop: „Ik kan het niet goed verklaren, maar mijn gevoel zegt dat een van de problemen die we nu ervaren te maken heeft met het feit dat wij, de blanke zuiderlingen, de aarde destijds niet zelf met onze handen hebben bewerkt. Omdat de zwarte man dat deed, is de liefde van de blanke Amerikaan voor zijn land verdwenen. Dat zie je terug in het landschap. Overal in onze rivieren zijn dammen gebouwd, het land is opgedeeld en bewerkt, alles wordt steriel gemaakt.”

De familie en het land. Het blijven haar belangrijkste thema’s. „Ik fotografeer vooral wat dicht bij me staat”, zegt Mann. „Ik maak van het alledaagse kunst.” Dat brengt haar bij nog een ander werk waar ze ook al jaren aan werkt. Marital Trust gaat over de intimiteit tussen vrouw en man. Terug in haar huis opent ze in haar atelier een doos met afdrukken. Het zijn foto’s van Larry terwijl hij naakt in bed ligt, zijn penis onder de kraan wast, buiten in het gras staat te plassen en zelfs een beeld waar hij, in het echtelijk bed, zijn vrouw oraal bevredigt. „Ja, dit kan natuurlijk absoluut niet!” zegt ze en barst in lachen uit. „Dit gaat veel verder dan Proud Flesh. En ik weet nog niet wanneer ik ze zal tonen. Ik moet er rekening mee houden dat Larry een belangrijke positie heeft in Lexington. Als mensen deze beelden zouden zien, zouden ze zwaar geschokt zijn. Bovendien moet ik ook aan mijn kinderen denken. Zij willen niet eens weten dat hun ouders een lichaam hebben, laat staan dat ze er een seksleven op na houden!”

Voorlopig laat ze de serie rusten. „Ik weet niet wanneer het werk af is. Maar ik ga me er pas over vijf jaar druk over maken.” Op dit moment wijdt Mann een groot deel van haar tijd aan Moj en haar andere paarden. „Ik weet eigenlijk niet wat ik belangrijker vind”, zucht ze. „Fotografie of paarden, ik kan me in beide helemaal verliezen.” Ze duwt de deur open en wandelt naar buiten. Vijf honden volgen haar. De zon prikt door de wolken heen. Het is een nevelige dag. Perfect geschikt voor een foto.

Sally Man: ‘The Family and The Land’. 26 sept t/m 10 jan in het Fotomuseum Den Haag. Inl: www.fotomuseumdenhaag.nl. Sally Mann: ‘Proud Flesh’. 15 sept t/m 31 okt Gagosian Gallery, New York. Inl: www.gagosian.com.