Rellen ontstaan vaak niet spontaan.Rellen, dat is plannen

Vandaag verschijnt een studie naar rellen, zoals die van onlangs in Hoek van Holland.

Onderzoeker Henk Ferwerda licht het rapport toe

Wat heeft uw onderzoek opgeleverd?

„De twee belangrijkste bevindingen betreffen het ontstaan van een rel, en degenen die de rel veroorzaken. Soms lijkt het alsof grote onlusten, zoals in Ondiep in 2007, of bijvoorbeeld afgelopen weekend in Hoek van Holland, spontaan ontstaan. Ons onderzoek wijst uit dat ze vaak worden georganiseerd door een harde kern, die doelbewust de confrontatie met de politie zoekt. Rellen zijn dus meestal minder toevallig dan ze lijken. Wij onderscheiden drie typen rellen: incidentgestuurd, zoals in Ondiep, waar een dood van een bewoner tot massale onlusten leidde, afspraakgestuurd, zoals je vaak ziet bij hooligans, en massagestuurd, waar grote groepen mensen samenkomen en spontaan de lont in het kruidvat gaat.”

Wat ontdekte u over de veroorzakers van rellen?

„Dat het vaak een harde kern betreft van een paar notoire relschoppers, die meestal bekend zijn bij de politie. Soms lijkt het bij zo’n rel, zoals in Ondiep, alsof een complete wijk zich tegen de politie keert. Onderzoek daar wees echter uit dat de aanstichters maar twee mensen waren. De rest bestaat uit meelopers, en wannabees, zoals wij ze noemen. Ook zijn er soms honderden toeschouwers. Dit onderscheid heeft invloed op preventie en mogelijke vervolging.”

U onderscheidt drie typen ordeverstoorders. Welke zijn dat?

„Wij maken onderscheid tussen wijkverstoorders, hooligans en activisten. Bij de laatste groep moet je denken aan neonazi’s of dierenactivisten. Vooral bij die groep zie je dat het geweld toeneemt. Hetzelfde geldt voor de nieuwe generatie hooligans die wij onderscheiden. Zij worden steeds gewelddadiger, gebruiken vaker vuurwapens en zijn geregeld zwaar onder invloed van cocaïne of speed. Ze weten soms volstrekt niet wat ze doen, kennen onder invloed van drugs geen angst en geen pijn. De wijkverstoorders zijn de minst gewelddadige groep, hoewel ik de overlast die zij veroorzaken zeker niet wil relativeren. Maar hun gedrag neigt nog het meest naar jeugdcriminaliteit. En er vallen bij rellen van wijkverstoorders de minste slachtoffers.”

Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen deze drie typen?

„Ze komen uit heel verschillende kringen. Hooligans zijn vrijwel altijd autochtoon. Activisten ook; daar zie je ook wel bij, met name in de linkse hoek, dat ze gestudeerd hebben, zelfs intellectueel zijn. Hun daden zijn ideologisch gestuurd. Wijkverstoorders zijn juist vaak weer allochtone jongeren.

„Wat de notoire relschoppers gemeen hebben is dat ze vaak wat ouder zijn, in de twintig of eind twintig. Het zijn bijna altijd mannen, en het zijn zeker geen losers, vaak eerder leider-types; sommige hebben gewoon een goede baan. Zij zijn er meestal ook al niet eens meer bij als het op straat tot een oproer komt.”

Wat beweegt hen?

„Dat verschilt per type. De activisten zijn vooral ideologisch gestuurd. Die zoeken niet de confrontatie met de politie, maar heel gericht met bijvoorbeeld medewerkers van een nertsfokkerij. Bij de hooligans is het vaak echt de kick: het voor elkaar kunnen krijgen dat er een rel ontstaat, het voor elkaar krijgen dat er gevochten wordt, de politie als tegenstander in het geweer krijgen.”

Hoe kan uw onderzoek helpen bij het voorkomen van rellen?

„Het helpt natuurlijk dat je zicht hebt op wie die notoire ordeverstoorders zijn. Zeker bij de hooligans zijn die vaak al bij politie bekend. De politie zou meer kunnen doen om deze specifieke gevallen beter in de gaten te houden: hun wegen na te gaan, dossiers bij te houden. Helaas schiet de bevoegdheid van de politie op dit punt nogal eens te kort. Maar er ligt momenteel een wet ter goedkeuring bij de Eerste Kamer, ook wel de ‘voetbalwet’ genoemd. Die maakt het mogelijk om wanneer er ergens onrust is en de politie heeft bepaalde ordeverstoorders in het vizier, die bijvoorbeeld te verbieden om in een bepaalde onrustige wijk te komen.

„Daarnaast buigt de Eerste Kamer zich binnenkort over een voorstel om ook het plannen van een rel strafbaar te maken. Nu kan de politie vaak pas ingrijpen als het al is misgegaan.”