Arminius als symbool voor Germaan tussen twee culturen

Tentoonstelling Imperium Konflikt Mythos t/m 11 okt in Haltern, t/m 25 okt in Detmold en Kalkriese, voor info www.imperium-konflikt-mythos.de * * * *

De Varusslag uit 9 na Christus is een begrip – in Duitsland. De etalages van boekwinkels liggen vol met boeken over hoe Arminius, een Germaan in Romeinse dienst, tweeduizend jaar geleden de Romein Varus en drie legioenen in een hinderlaag lokte en vernietigde. De Duitse pers wijdt vele pagina’s aan het onderwerp. Het is de Duitse historicus Alexander Demandt die het belang van de slag overdrijft door te zeggen dat de geschiedenis van Europa heel anders zou zijn verlopen als Varus de slag had gewonnen. En het was bondskanselier Angela Merkel en niet José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie, die het twaalf miljoen euro kostende tentoonstellingsproject Imperium Konflikt Mythos 2000 Jahre Varusschlacht in Haltern am See, Kalkriese en Detmold heeft geopend. Kortom, de slag en zijn Nachleben, zo laat ook de tentoonstelling Mythos in Detmold zien, zeggen eigenlijk vooral iets over Duitsland. Dat wil niet zeggen dat de drie tentoonstellingen niet ook voor Nederlandse bezoekers zeer de moeite waard zijn.

De meest traditionele van de drie is Imperium in Haltern, vindplaats van een Romeins legerkamp uit de eerste eeuw. Vormgeving en bijzondere vondsten uit binnen- en buitenland, variërend van fresco’s en sieraden tot beelden en grote architectuurfragmenten, strelen en imponeren de ogen en tonen dat Rome begin eerste eeuw al een wereldmacht was. Keizer Augustus was bezig het rijk nog groter te maken. Aan Varus de taak om het gebied rechts van de Rijn onder Romeins bestuur te brengen. De tentoonstelling laat zien dat hij nauwe contacten met de keizer had. Zo was hij onder meer schoonzoon van Marcus Agrippa, Augustus’ beste vriend, en consul met Tiberius, Augustus’ stiefzoon. Hij was ook een ervaren bestuurder, die zijn sporen in Syrië had verdiend. De nederlaag tegen Arminius en het verlies van drie legioenen heeft zijn latere reputatie echter geen goed gedaan.

Konflikt in Kalkriese toont op de plek waar volgens de meeste wetenschappers de strijd tweeduizend jaar geleden heeft plaatsgevonden dat het verlies van Varus niet het einde van het Rijk betekende. Ook niet het einde van strijd en oorlog met de vele verschillende Germaanse stammen. Daarbij ging het de Germanen maar om één ding: buit. Potten, schalen en pannen van (edel)metaal dienden niet om mee te pronken, maar om macht, aanzien en cliënten bij hun eigen stamgenoten te verwerven. Grote schalen werden daarom keurig in delen geknipt om te verdelen. Maar er was niet alleen maar strijd. Germanen maakten ook deel uit van de Romeinse samenleving. Ze stonden bekend als goede lijfwachten en maakten ook gebruik van de kansen op carrières in Romeinse dienst. Mannen als Childerik (436-481/2), Frankisch koning maar ook commandant van de Romeinse provincie Belgica secunda, werden zo de schakels tussen de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen.

Varus, Arminius en hun strijd waren toen al lang in vergetelheid geraakt. Zij kregen pas weer bekendheid na de ontdekkingen eind vijftiende en begin zestiende eeuw van de handschriften van Germania en de Annales van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus (ca. 55-120). Mythos maakt duidelijk dat Tacitus als iedere historische bron kritisch bekeken en gewogen moet worden. Zo is het goed te weten dat hij bij zijn idyllische beschrijvingen van de zuiver levende Germanen vooral de Romeinen van zijn tijd een spiegel wilde voorhouden. Maar in de loop der eeuwen lazen velen in de teksten wat zij er in wilden lezen en creëerden ze hun eigen Germanen en Arminius. De Duitse Humanisten zagen de mogelijkheid om al die verschillende Duitse staten een gedeeld en ook nog glorieus verleden te geven. Arminius doopten ze om tot Hermann. Luther gebruikte hem vervolgens als propagandamiddel in zijn strijd tegen het Rome van de Paus en de katholieke kerk. Voor Friedrich Gottlieb Klopstock (1784-1803), de door de Franse revolutie begeesterde toneelschrijver, was hij een vrijheidstrijder. Heinrich von Kleist schreef zijn Hermannsschlacht niet toevallig na de nederlaag in 1807 van de Pruisen en Saksen tegen Napoleon. Ook de Duitse keizer Wilhelm en alle andere aanwezigen hadden eerder de Fransen dan de Romeinen in gedachten toen zij in 1875 op de Teutberg bij Detmold het bijna 54 meter hoge Hermannbeeld van de beeldhouwer Ernst von Bandel inwijdden. En in 1978 liet Anselm Kiefer met Wege der Weltweisheit: die Hermannsschlacht (1978) zien hoe volgens hem de slag aan het begin stond van de weg die naar het nationaal-socialisme heeft geleid.

De samenstellers in Detmold geven, terwijl ze de vele mythen tonen en ontrafelen, Arminius bewust geen gezicht. Hun Arminius is een marmeren beeld van een man in een Romeinse toga, zonder hoofd. Als symbool voor een Germaan die in Rome is opgegroeid en dus voor een man tussen twee culturen. En daarmee bewust of onbewust ook als symbool van de thematiek van nu.