Sapiens-speer trof Neanderthaler dodelijk

Een inkeping in de rib van een Neanderthalerskelet is waarschijnlijk het gevolg van geweld, mogelijk door Homo sapiens.

Het was geen steekpartij met een stenen mes. Ook geen ongelukje. En waarschijnlijk al helemaal geen aanval met de stevige stootspeer waar de Neanderthalers zelf zo van hielden. Nee, de Neanderthaler Shanidar 3 liep zijn fatale ribwond waarschijnlijk op doordat hij getroffen werd door lichte werpspeer, geworpen van een afstandje met een speerwerper. En zo’n speerwerper, in feite niets anders dan een verlenging van de werparm, was een technologie waarover alleen Homo sapiens in die tijd beschikte.

Aldus de reconstructie van de dood van een Neanderthaler, vele tienduizenden jaren geleden. Amerikaanse antropologen beschrijven hun onderzoek, waarvoor ze onder meer met nagemaakte prehistorische wapens in staken op twee aan een boom opgehangen varkenskarkassen, in het augustusnummer van het Journal of Human Evolution.

Zeker van hun zaak zijn de antropologen allerminst. Maar de inkeping in de negende rib van Shanidar 3 lijkt toch het méést op een verwonding door een wapen met lichte impact: een van afstand afgeworpen lichte speer dus. In principe zou een net iets te hard stootje met een stootspeer ook wel voldoende zijn geweest. Maar als de Neanderthaler rechtop heeft gestaan tijdens die verwonding kwam het wapen toch echt iets van boven, precies wat je verwacht bij een geworpen speer. Een van dichtbij gestoken mes zou waarschijnlijk een grotere impact hebben veroorzaakt, om maar te zwijgen van een echte zware Neanderthalerspeer. Met die speren kun je ook wel gooien, maar die zware dingen komen dan toch niet verder dan 10 à 15 meter, zelfs al worden ze geworpen met de grote kracht van een Neanderthaler. Om de ribwond van Shanidar 3 te veroorzaken zou de aanvaller een Neanderthalerspeer van dichtbij erg zachtjes gegooid moeten hebben.

En dus maken de antropoloog Steven Churchill en zijn collega’s van deze inkeping in een Neanderthalerrib ineens een soort oorlogsdaad in een veronderstelde oorlog tussen Neanderthalers en moderne mensen. Shanidar 3, in de jaren vijftig opgegraven in een Iraakse grot, is nooit heel precies gedateerd, maar zijn meest waarschijnlijke ouderdom is ongeveer 50.000 jaar, precies de tijd dat Homo sapiens (de mensensoort waartoe alle nu levende mensen behoren) in het Midden Oosten verscheen.

Het is een gevoelige kwestie omdat uitroeiing door de handiger en lichter gebouwde Homo sapiens vaak genoemd wordt – en even vaak tegengesproken – als verklaring voor de uitsterving van de nauw verwante mensensoort der Neanderthalers.

Uit botaangroei in de rib blijkt dat Shanidar 3 nog wel een paar weken geleefd heeft na de verwonding, maar niet langer dan een paar maanden. Infectie is hem waarschijnlijk fataal geworden. De longperforatie die hij vrij zeker opliep, hoeft niet dodelijk te zijn.

Churchill kreeg al snel felle kritiek van collega-onderzoekers, zoals op het veel gelezen blog van antropoloog John Hawks, die het Neanderthaler-onderzoek op de voet volgt. Hawks noemt de (door Churchill overigens erkende) onzekerheden in deze theorie zo groot dat Homo sapiens vrijwel altijd zal zijn vrijgesproken voor deze moord. En de Nederlandse archeoloog en Neanderthaler-onderzoeker Wil Roebroeks noemt het vooral „erg vermakelijk en soms een beetje ergerlijk om te zien hoe het telkens weer gaat over die veronderstelde interactie tussen Neanderthalers en moderne mensen.” Echte bewijzen zijn er tot nu toe niet. Een paar maanden geleden nog werd een kinderkaakje met een paar mogelijke Neanderthalerkenmerken en duidelijke snijsporen direct tot bewijs gebombardeerd dat Homo sapiens-mensen Neanderthalers hadden opgegeten. Alleen maar omdat het gevonden was in de Franse Les Rois-grot die verder uitsluitend onmiskenbare Homo sapiens-werktuigen en skeletresten bevatte.

Roebroeks wijst er overigens op dat het verschil in wapentechnologie tussen Homo sapiens en de Neanderthaler niet voortkomt uit een verschil in intelligentie, maar uit een andere jachttechniek. Neanderthalers waren waarschijnlijk veel beter in het opzoeken van de prooi, de moderne mensen waren daarentegen beter in het doden en verwerken van de prooi. Moderne mensen hadden daarom een veel breder dieet, maar ze waren per saldo wel inefficiëntere jagers.