Vervolging van Bush en co. is nu verder weg dan ooit

Er komt toch strafrechtelijk onderzoek naar CIA’ers die na 11 september 2001 te ver gingen bij het verhoren van terreurverdachten.

Vragen en antwoorden over omstreden verhoormethoden.

De Amerikaanse minister van Justitie Eric Holder heeft maandag een aanklager benoemd die moet onderzoeken of CIA-medewerkers over de schreef zijn gegaan bij het verhoren van terreurverdachten. President Obama zei eerder dat hij tegen vervolging is.

De basis voor het strafrechtelijk onderzoek is een maandag openbaar gemaakt inspectierapport uit 2004 over de verhoren waaraan de CIA belangrijke terreurverdachten onderwierp in de geheime detentiecentra die de dienst na ‘11 september’ opzette.

Het rapport is zwaar gecensureerd en met vertraging vrijgegeven, officieel omdat Holder eerst wilde nagaan of er staatsgeheimen in worden onthuld. Afgelopen weekeinde lekten in de pers al details uit het rapport uit.

Wat staat in het rapport?

Er worden gevallen in beschreven waarbij medewerkers van de CIA, of ingehuurde buitenstaanders, extreme pressiemiddelen gebruikten om terreurverdachten aan de praat te krijgen over mogelijke nieuwe aanslagen.

Zo blijkt dat de dienst Khalid Sheikh Mohammed, het zelfverklaarde ‘brein’ achter 9/11, voorhield dat zijn kinderen, die eerder waren ontvoerd, zouden worden vermoord. Aan een andere verdachte werd een pistool getoond. Hem werd de indruk gegeven dat de CIA bereid was hem te liquideren. Dezelfde man werd verteld dat de dienst enkele van zijn vrouwelijke familieleden zou verkrachten. In een afzonderlijk geval takelde een huurling van de CIA een verdachte in Afghanistan zo toe dat hij overleed; deze huurling werd eerder al berecht en veroordeeld.

Wie worden nu strafrechtelijk onderzocht?

Alleen medewerkers en huurlingen van de CIA die de omstreden methoden hebben toegepast. Namen zijn niet bekend. Holder wees er nadrukkelijk op dat CIA-medewerkers die zich aan de richtlijnen van de regering-Bush hielden geen onderwerp van onderzoek worden. Deze richtlijnen, vastgelegd in de beruchte ‘martelmemo’s’ uit 2002, waren uitzonderlijk ruim.

Dit betekent dat bijvoorbeeld zij die het omstreden ‘waterboarding’ toepasten niets hebben te vrezen van dit onderzoek. Bij ‘waterboarding’ wordt de verdachte de indruk gegeven dat hij verdrinkt: volgens het Internationaal Comité van het Rode Kruis een vorm van martelen.

De inspecteur-generaal merkt op dat ‘waterboarding’ in strijd is met de voorschriften van de Amerikaanse justitie, maar stelt vast dat toenmalig minister van Justitie John Ashcroft zijn goedkeuring aan deze methode gaf.

Vergroot dit de kans op een vervolging van Bush en Cheney?

Integendeel. In de redenering van Holder kunnen alleen mensen worden vervolgd die de richtlijnen van de regering niet opvolgden. Daarmee stelt hij zich op het standpunt dat Bush en zijn vicepresident voor deze feiten in de VS per definitie nooit vervolgd kunnen worden: zij stelden de richtlijnen immers op. Het Congres verleende bovendien eerder strafrechtelijke immuniteit aan CIA-medewerkers die binnen de richtlijnen van de regering bleven. Critici trokken gisteren vergelijkingen tussen Holders standpunt en het optreden van de regering-Bush in het Abu Ghraib-schandaal.

Ook na het bekend worden van de misstanden in die Iraakse gevangenis werden de uitvoerders vervolgd, en bleven de politiek verantwoordelijken buiten schot.

Heeft Obama zijn belofte gebroken?

De president, persoonlijk bevriend met Holder, heeft vele malen gezegd dat hij geen onderzoek wil. Maar in een schriftelijke verklaring wees hij er gisteren op dat het de bevoegdheid van de minister van Justitie is om zelfstandig strafrechtelijk onderzoek in te stellen.

Hoe wordt het strafrechtelijk onderzoek opgezet?

Het is een preliminair onderzoek; er zijn nog geen verdachten aangemerkt. De vorige minister van Justitie gelastte in 2008 strafrechtelijk onderzoek naar de vernietiging van videobanden waarop de CIA extreme verhoormethoden vastlegde. Dat onderzoek is in handen van aanklager John Durham. Dezelfde Durham wordt nu ook belast met het gisteren aangekondigde onderzoek. Het ligt voor de hand dat de aanklager de twee onderzoeken in elkaar schuift.

Waren de extreme methoden effectief?

De inspecteur-generaal „accepteert het oordeel” van de CIA dat de extreme methoden „waardevolle informatie” opleverden. Hij stelt zich echter de vraag of de methoden „noodzakelijk” waren, en of „dezelfde informatie” ook met „traditionele” ondervragingstechnieken verkregen kon worden.

Wat zijn de gevolgen voor terreurverdachten?

In zijn rapport wees de inspecteur-generaal er in 2004 al op dat de CIA nog lang met de „potentieel grote politieke en juridische gevolgen” geconfronteerd zal worden. Hij zinspeelde er op dat de mishandelingen van terreurverdachten zeer wel kunnen leiden tot hun gedwongen vrijlating.

Zijn er politieke risico’s voor Obama?

Oud-vicepresident Cheney ging in mei openlijk het gevecht met Obama aan over de sluiting van Guantánamo Bay. De zeer impopulaire Cheney zei dat sluiting een onaanvaardbaar risico voor de nationale veiligheid is, en onderzoek wees uit dat ruim de helft van de bevolking hem daarin steunt. Niet toevallig gaf Cheney gisteravond een verklaring uit dat het vervolgingsbesluit bewijst dat „de nationale veiligheid” bij Obama niet in goede handen is.

Commentaar: pagina 21

Lees het rapport over de CIA via het blog van correspondent Tom-Jan Meeus: nrc.nl/obama