Stel je voor, opeens ben jij het die wordt ontslagen

De werkloosheid zal de komende tijd gestaag blijven stijgen.

Weet jij wat je moet doen als jij wordt ontslagen? De basisregels.

Niemand denkt dat hij ontslagen wordt. De economische vooruitzichten mogen dan somberder zijn dan op enig moment in de afgelopen decennia, vrijwel iedereen denkt dat het oplopende werkloosheidcijfer een probleem is van andere mensen, zo blijkt uit onderzoek.

Op zich goed, optimisme werkt een stuk prettiger dan tobberigheid, maar helemaal realistisch is het niet. Een op de twaalf mensen zit volgend jaar zonder werk, volgens de jongste voorspelling van het Centraal Plan Bureau. Terwijl nu de werkloosheid nog een kleine 5 procent is. Dat betekent, even snel rekenend, dat er de komende periode tenminste 222.000 mensen ontslagen zullen worden: 3 procent van de beroepsbevolking van ruim 7,4 miljoen.

Uiteraard zijn er allerlei goede redenen om aan te nemen dat jij daar niet bij hoort. Je bent te jong, te hoog opgeleid, te flexibel, te onmisbaar, of kortgezegd, gewoon te goed.

Natuurlijk.

Maar toch. Stel nou. Op enig moment in de komende maanden vraagt je baas of je even bij hem langs wil lopen. Hij kijkt zorgelijk, mompelt iets over meedogenloze concurrentie en economisch zwaar weer, en zegt dat hij je moet laten gaan.

Weet jij dan wat je moet doen? Advocaat bellen, je aan een bureau vastketenen, je ogenblikkelijk ziek melden? Alledrie? Naar de sociale dienst rennen?

Daarom, voor de zekerheid, een aantal basisregels voor ontslag. Om uit te scheuren en te bewaren.

Ga niet zomaar overal mee akkoord

Werknemers staan in Nederland redelijk sterk. Bedrijven mogen hier geen mensen ontslaan zonder toestemming. Dat is uniek in de wereld. In dit zogenoemde ‘duaal stelsel’ van ontslagbescherming moet een werkgever om een werknemer te ontslaan óf een ontslagvergunning vragen aan het CWI, of de kantonrechter vragen de arbeidsovereenkomst te ontbinden. In beide gevallen krijgt de werknemer vaak een ontslagvergoeding van de werkgever.

In de praktijk heb je als werknemer overigens vaak niet veel te maken met deze procedures, zeker niet bij een reorganisatie. De werkgever komt dan met een voorstel voor ontslag en een ontslagvergoeding. Vaak is dat het resultaat van onderhandelingen met de ondernemingsraad en de vakbond. Als het voorstel redelijk is kan je (al dan niet na wat individuele onderhandeling) daarmee gewoon akkoord gaan. Waarna de werkgever al dan niet een vergunning aan kan vragen.

Een procedure is lang niet altijd nodig. Een paar jaar geleden nog moest de werknemer in ieder geval formeel verzet aantekenen tegen zijn ontslag, om niet zijn recht op een WW-uitkering te verliezen. Dat is veranderd. Zolang duidelijk is dat de werkgever het initiatief heeft genomen voor het ontslag – en dat dus goed schriftelijk vastligt – is de werknemer niet ‘verwijtbaar werkloos’.

Controleer of ze wel de goede hebben

Bedrijven mogen niet zomaar ontslaan wie ze willen in Nederland. Ze zijn gehouden aan het zogenoemde afspiegelingsbeginsel. Het werknemersbestand wordt daarbij in vijf leeftijdsgroepen ingedeeld (15-25, 25-35, etcetera) en van elke groep worden degenen met de minste dienstjaren ontslagen.

Sinds 1 augustus heeft minister Piet Hein Donner (Sociale Zaken) de regels rondom het afspiegelingsbeginsel verruimd. Daardoor hebben werkgevers iets meer vrijheid bij de keuze wie ontslagen wordt: werknemers die ‘onmisbaar’ zijn voor een bedrijf kunnen nu bij reorganisaties gemakkelijker in dienst worden gehouden.

Natuurlijk hebben werkgevers manieren gevonden om onder die regels uit te komen, zegt hoogleraar arbeidsrecht en advocaat Jaap van Slooten. „Een bekende is de stoelendans. Daarin worden alle functies binnen een bedrijf, of afdeling, vervallen verklaard: je hebt nog een baan, maar je functie is verdwenen.” Je kan dan solliciteren op nieuwe, net gecreëerde functies. Maar het kan zomaar dat je daarvoor niet de meest geschikte kandidaat bent, ook al heb je de meeste dienstjaren en kon je om die reden niet ontslagen worden. Uiteindelijk zal je dan, functieloos, ontslagen kunnen worden.

Moeilijk doen kan een hogere vergoeding opleveren

Dwars liggen kan zin hebben, ook als je maar een beetje een punt hebt. Bijvoorbeeld over de toepassing van het afspiegelingsbeginsel; zo makkelijk is het niet om onomstotelijk aan te tonen dat je collega onmisbaar is, en jij niet. Ook al is het een kleine kans, het CWI kán de ontslagvergunning weigeren naar aanleiding van je bezwaar. Het is de meeste werkgevers geld waard om dat risico af te kopen. Vooral omdat je een gevaarlijk precedent kan scheppen. Als je gelijk krijgt, worden mogelijk ook andere vergunningsaanvragen van het bedrijf geweigerd. Dat is nog veel meer waard.

Er zijn verschillende manieren om een ontslagvergunning te berekenen, maar aan de basis ervan ligt de door kantonrechters ontwikkelde formule a x b x c. A is daarbij het aantal jaren dat de werknemer bij deze werkgever in dienst is, b het bruto maandsalaris, en c is een correctiefactor waarin andere omstandigheden kunnen worden meegenomen – en die factor kan kleiner dan één zijn.

Hoe de formule precies wordt toegepast, en vooral welke versie, is vrij ingewikkeld. Als het zo ver komt is het wel handig dat na te vragen bij een rechtswinkel, advocaat, rechtsbijstandsverzekeraar of de juridische dienst van de vakbond.

Vraag op tijd WW aan – als je een uitkering wil, tenminste

Wie buiten z’n schuld zijn baan kwijtraakt, heeft recht op een WW-uitkering. De duur daarvan hangt af van het aantal jaren dat iemand gewerkt heeft, maar is minimaal 3 en maximaal 38 maanden. De uitkering duurt in maanden even lang als het arbeidsverleden in jaren: 17 jaar werk is dus 17 maanden WW.

De hoogte van je WW is afhankelijk van wat je daarvoor verdiende. De eerste twee maanden krijg je 75, daarna 70 procent van je laatstverdiende loon. Maar let op: er zit een maximum aan. Dat maximum is gebaseerd op een bruto dagloon van 185,43 euro, ofwel 4.033 euro bruto per maand (en daar dus 70 procent van). „Hier verkijken veel mensen zich op”, zegt Rob Schuil, werkcoach bij het UWV in Arnhem. „Vanochtend had ik nog een klant die tot voor kort 10.000 euro per maand verdiende bij een ICT-bedrijf. Die schrok zich rot.”

Om een uitkering te krijgen, moet je niet vergeten om dat op tijd te regelen. De regel is: om een WW-uitkering te krijgen moet je je uiterlijk op de eerste ‘werkloze’ dag melden bij het UWV. Wie langer wacht, wordt gekort op z’n uitkering, zegt Schuil, omdat in die periode niet voldaan is aan de sollicitatieplicht.

Inschrijven kan via de website werk.nl of bij een van de UWV-vestigingen. Vervolgens neemt het UWV binnen twee werkdagen contact met je op om een afspraak te maken voor een eerste gesprek met een werkcoach. Vroeger moest elke werkloze standaard vier brieven per maand schrijven, maar daar is het UWV vanaf gestapt. Dat is nu een richtlijn, maar geen regel.

Als je WW krijgt ben je verplicht werk te aanvaarden

Het is de bedoeling dat je zo snel mogelijk een andere baan vindt. Het eerste half jaar hoef je geen baan onder je niveau te accepteren, maar daarna geldt dat een baan van een niveau lager (bijvoorbeeld hbo-niveau voor een wo-er) ook passend werk is. Wie na een jaar nog steeds werkloos is, moet banen op alle niveaus accepteren, zelfs als het salaris lager is dan de WW-uitkering.

Je kan met WW een eigen bedrijf beginnen

Mocht je een eigen bedrijf willen beginnen, dan kan dat met behoud van een uitkering, een half jaar lang. De uitkering is dan een soort starterslening. Het geld dat je verdient en de uren die je maakt, kunnen verrekend worden met je WW. Dat is overigens nog best veel werk, en als je het niet goed doet, moet je later terugbetalen. En uiteindelijk moet je bedrijf levensvatbaar zijn en moet je zonder uitkering kunnen, anders moet je weer gewoon solliciteren.