Moet wraak wel ijskoud worden opgediend?

Wraak is functioneel, heeft een afschrikwekkend effect en herstelt machtsongelijkheid.

Maar je wraakzucht moet wel in redelijke verhouding staan tot de realiteit.

Woedend is hij. Een vriend van me is door een collega van allerlei narigheid beticht, zonder valide argumenten én ten overstaan van een roedel collega’s. Dat kan hij niet over zijn kant laten gaan.

Ach, probeer ik. Het zegt meer over hem dan over jou, dit doet hij toch ook regelmatig bij andere mensen? Bovendien voed je zijn woede alleen maar door terug te slaan. Heeft-ie je precies waar hij je hebben wil. Ik mompel nog wat over de andere wang toekeren en hoe boeddhisten het doen, maar ik praat tegen dovemansoren. Ik zal ’m krijgen, zegt de vriend grimmig, dit keer heeft hij de verkeerde beledigd.

Mijn pogingen om de vriend zijn wraakzucht uit zijn hoofd te praten, wortelen in het taboe dat op wraak rust. We vinden wraak nemen vaak onbeschaafd en primitief. Door de neiging tot wraak te overwinnen, ontstijg je het niveau van degene die jou wat heeft aangedaan. En dat is mooi en goed.

Waarom verlekkeren we ons dan zo aan films en verhalen waarin wraak de drijvende kracht is? Neem de thriller Millennium: Mannen die vrouwen haten, geschreven door de Zweedse Stieg Larsson, en onlangs verfilmd door Niels Arden Oplev. Zowel boek als film zijn ongekend populair. Grote aanstichter van het succes is het vrouwelijke personage Lisbeth Salander die al wrekend door het leven trekt. Het seksueel misbruik door haar vader vergeldt ze door hem in brand te steken (ze is dan nog een meisje), en haar sadistische verkrachter onderwerpt ze gedecideerd aan een minutieus uitgekiende foltering. Als kijker word je heen en weer geslingerd tussen een gevoel van afschuw en bewondering.

Volgens emeritus hoogleraar psychologie Nico Frijda, vooral bekend om zijn onderzoek naar menselijke emoties, is wraak één van de krachtigste menselijke passies, en is het een hoofdthema in de literatuur en de geschiedenis. Zie Medea die haar kinderen vermoordde om wraak te nemen op haar overspelige man, God die Adam en Eva uit het paradijs verdreef, de talloze oorlogsgruwelen die worden gevoed door wraakgevoelens en de aanslagen op elf september. Maar ook in slaapkamers, klaslokalen, vergaderzalen en voetbalkantines wordt elke dag gewroken.

Want wraakzucht is niet voorbehouden aan de boze eenling. Uit een onderzoek onder studenten bleek dat maar liefst 46 procent van de ondervraagden zich ten minste een impuls tot wraak kon herinneren. In een ander onderzoek werd proefpersonen gevraagd zich een voorbeeld van een verlangen naar wraak te herinneren, 45 procent beoordeelde dit gevoel sterk tot erg sterk.

Wraak is functioneel, schrijft Frijda in zijn standaardwerk De wetten der emoties. Het heeft een afschrikwekkend effect en het beschermt je tegen toekomstige dreiging. Wraak vereffent bovendien de rekening: degene die jou iets heeft aangedaan moet lijden om jouw pijn te compenseren, en dat doet recht aan ons gevoel voor rechtvaardigheid. Een andere functie van wraak is dat de machtsongelijkheid weer wordt hersteld. Het belang daarvan verschilt per persoon en per cultuur, een verschil dat vooral te maken heeft met de waarde van eer – denk aan het fenomeen eerwraak in sommige culturen.

Toch speelt het verlangen de machtsongelijkheid te herstellen niet alleen een rol in traditionele samenlevingen. In een onderzoek van emeritus hoogleraar rechtspsychologie Hans Crombag bleek dat 54 procent van de ondervraagden die daadwerkelijk wraak had genomen, het herstellen van machtsongelijkheid als de belangrijkste reden noemde.

Frijda noemt het verlangen naar wraak een gezonde emotie; het wil zeggen dat je gekrenkt bent, en dat betekent dat je morele rechtvaardigheid serieus neemt. Met andere woorden: wanneer het je koud laat dat je geliefde je belazerd heeft, of je baas je systematisch slecht behandelt, dan kan dat een teken zijn dat je zelf niet zo’n hoge morele standaard hebt.

Terug willen slaan is bovendien een manier om te herstellen van de klappen die je hebt moeten incasseren. De vraag is of je daadwerkelijk over moet gaan tot actie, omdat jouw wraak zeer waarschijnlijk ook weer zal worden gewroken. Met de bekende geweldsspiraal als resultaat, zoals zowel veel oorlogen als huwelijken laten zien.

Het beste is dus je wraakgevoelens op een manier te ventileren die niet schadelijk is. In sommige gevallen kun je je recht proberen te halen via het rechtssysteem. Dat ligt voor de hand bij ontslag of diefstal. Maar wanneer je geliefde overspel heeft gepleegd, of je beste vriend heeft je belachelijk gemaakt, moet je toch echt zelf een manier vinden om in het reine te komen met de openstaande rekeningen en verstoorde machtsbalansen. Een film waarin iemand op een gewelddadige manier wraak neemt, kan hierbij van pas komen.

Wel is het goed te bedenken dat concepten als ‘eer’ en ‘macht’ op verschillende manieren kunnen worden gedefinieerd. Terugslaan wanneer je een tik krijgt, kan je het gevoel geven dat je de machtsbalans herstelt. Je zou echter ook kunnen bedenken dat een ander jou juist in zijn macht heeft, omdat hij uit is op een robbertje vechten – en jij precies zo reageert als hij hoopte.

Ook is het de vraag of en in hoeverre je gevoel van eigenwaarde is aangetast wanneer iemand je een streek levert door je, bijvoorbeeld, te bedriegen. Wanneer wraakgevoelens gerechtvaardigd zijn, zal door iedereen anders beantwoord worden. De ervaring van een bepaalde handeling zegt vaak evengoed iets over het slachtoffer. Dat kan zelfs zo ver gaan dat degene die zich slachtoffer voelt, niets kwalijks is aangedaan.

Dit wordt geïllustreerd door een akelig voorbeeld uit Frijda’s boek. Een man koopt iets kleins aan de deur bij een zesjarig meisje. Omdat hij alleen een dollar vindt, stelt het meisje voor dat hij kleingeld zoekt. De man voelt zich vernederd door zijn eigen onhandigheid en de zelfverzekerdheid van het kleine meisje. Dan nodigt hij haar binnen uit en verkracht en wurgt haar.

Dit is geen alledaags voorbeeld. Maar juist de gruwelijkheid ervan laat zien dat gevoelens van wraakzucht niet in verhouding hoeven te staan tot de realiteit. Waarschijnlijk is het goed om daar eerst zekerheid over te krijgen, alvorens je over te geven aan wraakzuchtige fantasieën of een wraakactie op touw te zetten – extreme gevallen van wraak als ‘eerwraak’ buiten beschouwing gelaten.

Volgens het gezegd is wraak een gerecht dat koud moet worden opgediend. In veel gevallen blijken de zaken vaak genuanceerder te liggen. Een kwetsende opmerking was wellicht anders bedoeld, verzoening ligt dan meer voor de hand.

Maar voor een andere man of vrouw in het bed van je partner geldt dat dan weer niet.