Invloedrijke doordrammer haalt overal zijn gelijk

Werner van Katwijk, baas van Ouders & Coo, doorbrak het monopolie van schoolboekenuitgeverijen. De gezaghebbende CDA’er heeft politieke ambities, weten familie en collega’s.

De campagne dateert van eind jaren negentig. Schoolboeken werden steeds duurder en de christelijke oudervereniging Ouders & Coo begon erop te hameren dat die kosten omlaag moesten. Het duurde even, maar het succes was groot. Op 30 september 2006 besloten de partijcongressen van het CDA en de PvdA dat de schoolboeken gratis moesten worden. De overheid heeft de kosten intussen overgenomen van de ouders, à raison van 300 miljoen euro per jaar.

De lobby van Ouders & Coo dreef op één man: directeur Werner van Katwijk. „Nederland heeft de gratis schoolboeken aan Van Katwijk te danken”, zegt Tweede Kamerlid Jasper van Dijk (SP).

Wat maakt Van Katwijk (Schiedam, 1956) zo’n geslaagde lobbyist? Het antwoord is eenvoudig: he doesn’t take no for an answer. Hij maakt het je erg lastig als je het niet met hem eens bent. Op een plezierige manier, zegt Tweede Kamerlid Jan de Vries (CDA), dat wel. Je voelt je niet onder druk gezet als hij zijn punt maakt. Maar hij kan vreselijk doordrammen. Hij is zo betrokken bij zijn onderwerpen, dat hij trekken vertoont van een control freak. Als je hem van een ander standpunt wilt overtuigen, zegt zijn oudste zus Diana van Katwijk, „moet je wel van héél goeden huize komen”.

Lobbyen doet Van Katwijk met Ouders & Coo achter zich, een protestants-christelijke vereniging waarvan 800 individuele ouders en de ouderraden van 1.600 basis- en middelbare scholen lid zijn. De vereniging is gevestigd in Leersum, telt 24 medewerkers, biedt ondersteuning, voorlichting en advies aan ouders over onderwijs en opvoeding, behartigt ouderbelangen en voert overleg met de overheid. Ouders & Coo organiseert cursussen en trainingen, en voert actie voor gratis schoolboeken en het afschaffen van lesgeld.

Er zijn nog twee andere ouderverenigingen: de Nederlandse Katholieke vereniging van Ouders en de Vereniging Openbaar Onderwijs, die ook schoolbesturen vertegenwoordigt. Maar Van Katwijk geldt als hét gezicht van de oudervertegenwoordiging.

Van Katwijk gebruikt onorthodoxe middelen om zijn gelijk te halen. Zo ergerde hij zich al jaren aan de machtspositie van schoolboekenuitgeverijen, die de prijzen volgens hem kunstmatig hoog hielden. Om dit te bewijzen, richtte hij in 2002 een eigen boekhandel op, Boek & Coo. Hij kocht schoolboeken van de grote uitgevers en leverde deze met korting aan scholen en ouders. Toen de uitgeverijen dat ontdekten, kreeg Boek & Coo geen kortingen meer.

Volgens voorzitter Jet Weigand van Ouders & Coo maken niet veel scholen gebruik van de boekhandel. Maar de symbolische waarde was groot. Van Katwijk bewees ermee dat de schoolboekenbranche een gesloten kartel was.

De geschreven pers pikte Van Katwijks strijd voor kostenverlaging voor ouders gretig op. Soms figureerden zijn eigen kinderen in artikelen, zoals in deze beginzin van een stuk van de regionale GPD-bladen op 21 februari 2004: „Werner van Katwijk heeft een goed inkomen, maar de kosten van drie kinderen op de middelbare school drukken zwaar op zijn besteedbaar inkomen.”

De politiek lag binnen handbereik. Een lid van de ouderraad primair onderwijs van Ouders & Coo, Simone Kennedy, was in 2006 een van de opstellers van het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie. Daarin kwam de wens te staan om schoolboeken gratis te maken voor ouders.

Van Katwijk gebruikte zijn lidmaatschap van het CDA als lobbymiddel. In 2001 probeerde hij tevergeefs om zijn partij ertoe te bewegen de gratis schoolboeken op te nemen in haar verkiezingsprogramma. Het bleef bij de aanbeveling dat de vaste boekenprijs moest worden afgeschaft. In 2006 probeerde hij het opnieuw. Er was meer dan één stemmingsronde voor nodig op het CDA-congres. De motie die uiteindelijk werd aangenomen, was eigenhandig door Van Katwijk op papier gezet.

De gratis schoolboeken kregen politiek de meerderheid doordat ook het PvdA-congres de maatregel ging steunen, op dezelfde dag als het CDA-congres. „Ik weet niet of de congressen elkaar hebben beïnvloed”, zegt Tweede Kamerlid Margot Kraneveldt (PvdA). Vast staat dat Van Katwijk ook de sociaal-democraten frequenteerde, evenals de SP. „Ik heb nooit het idee gehad dat Van Katwijk van het CDA was, ook al wist ik het”, zegt Kamerlid Jasper van Dijk (SP).

Toch geldt Van Katwijk als een gezaghebbend CDA’er. In de jaren negentig strikte hij Marja van Bijsterveldt, nu staatssecretaris van Onderwijs, als voorzitter van Ouders & Coo. Hij is een goede bekende van premier Balkenende. Onlangs was hij op het Catshuis voor een etentje en toen Ouders & Coo een nieuw kantoor opende, kwam Balkenende langs om het lintje door te knippen.

Van Katwijk kent Balkenende, en ook minister Klink (Volksgezondheid, CDA), onder meer doordat hij geregeld plaatsnam in denktanks van de partij. Die gingen bijvoorbeeld uit van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA, waarin Balkenende en Klink actief waren. Ze zijn alle drie van gereformeerde huize en afkomstig uit de antirevolutionaire ‘bloedgroep’ van het CDA.

Van Katwijk is ook zelf politiek actief geweest voor de christen-democraten. Op zijn 23ste werd hij voorzitter van de Schiedamse CDA-afdeling en van 1987 tot 1998 was hij lid en later ook voorzitter van de CDA-fractie in de Provinciale Staten van Zuid-Holland. Maar de voornaamste verdienste van zijn werkzame leven is dat hij „ouders mondig heeft gemaakt”, zegt Jan Heijkoop, waarnemend burgemeester van Oostflakkee en CDA-gedeputeerde in Zuid-Holland toen Van Katwijk de provinciale fractie van de christen-democraten voorzat.

Al zijn hele werkzame leven, sinds 1983, is Van Katwijk werkzaam in het protestants-christelijk onderwijs. In het begin van de jaren tachtig bestond er nog geen oudervereniging op protestantse grondslag. Toenmalig minister Van Kemenade (Onderwijs, PvdA) opperde in 1982 dat er ruimte was voor een dergelijke oudervertegenwoordiging. Van Katwijk begon ermee, onder de hoede van de Besturenraad, waarin protestants-christelijke schoolbesturen zijn verenigd. Midden jaren negentig werd Ouders & Coo een zelfstandige vereniging.

Zijn curriculum vitae bevat talloze nevenfuncties. Zo is hij voorzitter van YMCA Nederland en lid van het dagelijks bestuur van de Stichting tot bevordering van de Christelijke Pers, dat de identiteit bewaakt van Trouw, de krant die hij zelf leest en waarin hij het vaakst figureert.

Die maatschappelijke betrokkenheid, zegt zijn zus Diana, heeft Van Katwijk van zijn vader, die werkzaam was op de juridische afdeling van Shell in Pernis, gemeenteraads- en Statenlid was voor de ARP en een van de oprichters was van het Schiedamse CDA. Vader Van Katwijk begon politieke discussies met zijn vier kinderen toen ze tien, twaalf waren en nam nooit genoegen met een half antwoord. Hij benadrukte dat mensen op aarde zijn met een taak, niet voor zichzelf. Ook vond hij het belangrijk dat zijn kinderen hun talenten zouden benutten. Je kunt alles, zei hij altijd, totdat het tegendeel is bewezen. Daar heeft Werner veel zelfvertrouwen aan overgehouden, zegt zijn zus.

Werner van Katwijk haalde in 1975 zijn vwo-diploma en ging rechten studeren aan de Erasmus Universiteit. Hij ging niet bij een studentenvereniging en bleef thuis wonen. Wel was hij student-assistent bij Rinus van Schendelen, die in die tijd hoogleraar politieke wetenschappen werd.

Toen hij op zijn 26ste uit huis ging, miste zijn vader een gesprekspartner. Ze toetsten hun meningen aan elkaar. Tegelijkertijd keek Werner van Katwijk erg op tegen zijn vader. Hij hield aan zijn opvoeding een „heel sterk plichtsbesef” over, zegt zus Diana. Ze omschrijft het als een calvinistische aard. Haar broer komt altijd zijn afspraken na. „Nog nooit verzuimd”, aldus Diana. Wat Werner ook van zijn vader heeft, is zijn dominante karakter. Diana: „Dat wordt ons allemaal verweten.”

In maart van dit jaar overleed vader Van Katwijk. Zoon Werner zei toen dat het voor het eerst in zijn leven was dat hij iets niet kon regelen. Want dat is wat hij wil: dingen regelen, zorgen voor mensen. Toen hun vader was gestorven, heeft Diana van Katwijk haar broer „voor het eerst heel klein gezien”. Hij had iets kwetsbaars, was opstandig en boos. Dat is voorbij. Nu gaat hij geregeld langs bij zijn moeder, die huisvrouw was, om haar financiën te regelen.

De familietraditie van discussiëren zet Werner van Katwijk – hij heeft drie dochters en een zoon – voort. Bijvoorbeeld met zijn oudste dochter, die sociologie studeert in Amsterdam, en met de kinderen van Diana. Daarbij is het weleens lastig, vooral voor puberende kinderen, dat hij enorm eigenwijs kan zijn. De kinderen van Diana klaagden weleens „dat oom Werner het toch altijd het beste weet”. Als zijn dochter een verkeerd vriendje heeft, vindt Van Katwijk dat niet leuk. Zus Diana: „Dan denk ik weleens: wees toch eens wat losser. Gelukkig heeft hij een sociaal-intelligente vrouw.” Zijn vrouw is werkzaam in de particuliere verpleging.

Vergaderen is niet het enige waarmee Van Katwijk zich bezighoudt. Laatst organiseerde hij een broers- en zussendag in Schiedam, waar de familie van vaderskant al eeuwen resideert. Zus Diana kreeg voor haar zestigste verjaardag een grote presentatie van haar broertje. En als er iemand jarig is, maakt Werner van Katwijk een gevat lied. Voor zijn vijftigste verjaardag poogde Diana alle liederen van haar broertje te achterhalen. Dat was geen doen.

Van Katwijk staat te boek als creatieve geest. Dat uitte zich thuis doordat hij de kamer van zijn twee oudste dochters had omgetoverd in een sprookjesbos. Binnen Ouders & Coo is Van Katwijk de man van meer ideeën dan er kunnen worden uitgevoerd. Zijn bureau lag altijd bezaaid met tientallen dossiers, boeken, doelijstjes en memo’s. Hij stimuleert de medewerkers van Ouders & Coo buiten de kaders te denken, memoreert voorzitter Jet Weigand. Zo stuurde hij hen ooit twee aan twee een bos in. Ze moesten terugkomen met iets wat voor hen symbool stond voor de toekomst van het onderwijs en daar een praatje bij houden.

Werner van Katwijk ís Ouders & Coo, en dat is een bron van zorg. „Het moet geen Grootouders & Coo worden”, zegt Weigand. Dat erkent Van Katwijk. Hij zint erop om nog één keer iets groots en meeslepends te doen. Staatssecretaris van Onderwijs worden, bijvoorbeeld. Dat zou hij zo kunnen, zegt CDA-politicus Jan Heijkoop.

Mocht Van Katwijk daadwerkelijk staatssecretaris worden, dan wordt hij wellicht geconfronteerd met de maatregel waarvan hijzelf de aanstichter was. Er kwam groot verzet van scholen, leraren en leerlingen toen bleek dat de levering van schoolboeken Europees moest worden aanbesteed. De eerste vier schoolbesturen die hun boeken vorig jaar aanbesteedden, zagen dat mislukken. Het ministerie van Onderwijs moest zelfs een convenant afsluiten met scholen en boekhandels om elkaar niet te bevechten in de rechtszaal.

Van Katwijk bleef ook ten tijde van die verwarring hartstochtelijk voorstander van gratis schoolboeken. Zo stelde hij dat Nederland het braafste jongetje van de klas speelt door scholen te verplichten de levering van hun boeken aan te besteden. Uitgeverijen zaaiden volgens hem angst omdat ze hun winsten zagen verdampen.

Niet alle lobby’s van Van Katwijk slagen. Zo vindt hij al jaren dat ouders een rol moeten krijgen in het keuren van het tv-aanbod, tot nog toe tevergeefs. Het zou een extra reden kunnen zijn voor Van Katwijk om te mikken op een plaats in het volgende kabinet.