Groenland, best belangrijk

De opwarming van de aarde is voor sommigen een drama, voor anderen een kans. De ijskappen rond de Noordpool smelten veel sneller dan voorzien. De befaamde Noordwest-Passage die eeuwenlang is gezocht – een route van de Atlantische naar de Grote Oceaan, bovenlangs via Groenland en de Canadese eilanden – is sinds 2007 elke zomer beter bevaarbaar. Touroperators bieden lucratieve ijsbrekerexpedities aan. Waar voorheen heroïsche ontdekkingsreizigers vastliepen in ijs, kun je nu vanaf een ligstoel op het dek walrussen en ijsberen bekijken.

Ook de aan de Noordelijke IJszee gelegen staten ontwaren kansen in de opwarming. Ze haasten zich hun claims op het poolgebied te doen gelden. Vorige week bezocht de Canadese premier Harper gedurende vijf dagen het uiterste noorden van zijn land. Hij inspecteerde er militaire bases, hield een kabinetszitting en kondigde investeringen aan. Harpers motto inzake de Canadese soevereiniteit in het arctische gebied: use it or lose it.

Terzijde: zou het toeval zijn dat juist Canada van de grote industrielanden achteraan bungelt met de klimaatdoelstellingen, terwijl het land doorgaans zo toegewijd is aan het internationale recht en milieu? Volgens cijfers van begin juli over de G8 komt Canada achter Rusland (nummer zes) en Amerika (zeven) in de beoogde vermindering van CO2-uitstoot. Het tegengaan van een kleine temperatuurstijging is wellicht niet de hoogste prioriteit wanneer je grootste natuurlijke vijanden kou, sneeuw en ijs heten.

Hoe dit ook zij, de Canadezen reageren opvallend assertief op het arctisch spierballenvertoon van Rusland. Eind juli zei een Russische generaal dat zijn land volgend voorjaar parachutisten op de Noordpool wil laten landen. Twee jaar geleden plantte een Russische onderzeeër vier kilometer onder dat noordelijke punt een vlag om de soevereiniteit op te eisen. De race naar de Noordpool is geopend.

Deze territoriale aanspraken zullen onvermijdelijk gaan botsen nu de inzet hoger wordt. Waar de grenzen liepen is nooit vastgelegd (noch door legers uitgevochten). Zolang de noordelijke zeeën onbevaarbaar waren en de in het gebied aanwezige aardolie, aardgas en mineralen onder een dikke ijslaag waren bedekt, bleven het theoretische discussies. Nu gaat het om zeggenschap over zeeroutes die het verkeer tussen Europa en Azië aanzienlijk kunnen bekorten en om exploitatie van vermoedelijk aanzienlijke energievoorraden.

Vijf staten liggen aan de Noordelijke IJszee en hebben kaartjes voor de poolrace: behalve Canada en Rusland zijn het de Verenigde Staten (met Alaska), Denemarken (met Groenland) en Noorwegen. In het internationaal zeerecht moeten landen die aanspraak maken op een verder dan tweehonderd zeemijlen uit hun kust gelegen gebied aantonen dat de continentale plaat onder water doorloopt. Een VN-commissie buigt zich over zulke juridisch-geologische claims. De komende jaren zal blijken of dit orgaan voldoende gezag heeft om de strijd tussen de oprukkende nationale vlaggen te beteugelen.

Ook voor de Europese Unie spelen hier potentieel grote strategische belangen. Er gaat niettemin weinig aandacht naar uit. Sinds de val van de Berlijnse Muur is men vooral gefascineerd door de oostgrens: hoever kan en wil Europa oostwaarts reiken? Ook de externe problemen waarover men zich tegen heug en meug gezamenlijk bekommert, schijnen vooral uit het zuidoosten en zuiden te komen, van de brandhaarden op de Balkan en de Kaukasus tot de migratiestromen uit Afrika.

Met de aanvraag door IJsland vorige maand voor toelating tot de Unie vraagt ook het uiterste noordwesten van de Europese ruimte ineens aandacht. Mogelijk treedt het Noord-Atlantische eiland al in 2012 toe. IJsland ligt net buiten de poolcirkel en heeft er geen territoriale claims. Het zou de Europese Unie hoogstens op de drempel van het poolgebied brengen.

Anders ligt het met Groenland. Dat is ‘Europa’s poort naar het poolgebied’, aldus recent Carsten Schymik van de Duitse denktank Stiftung Wissenschaft und Politik. Het enorme eiland, voor de kust van Canada maar deel van het koninkrijk Denemarken, komt met zijn grondgebied het noordelijkst van de vijf poolpretendenten.

De Europese Unie strekt zich louter op grond van het feit dat Groenland tot Denemarken behoort tot in de Noordelijke IJszee uit. Juridisch is de situatie evenwel complex. Groenland valt voor de buitenlandse politiek onder Denemarken, maar heeft een grote mate van bestuurlijke zelfstandigheid. In 1985 trad het uit de Europese Gemeenschap, waarvan het samen met het moederland sinds 1973 lid was; sindsdien heeft het de status van geassocieerd gebied, net als bijvoorbeeld de Nederlandse Antillen.

Terwijl IJsland over Icesave debatteerde vonden deze zomer ook in Groenland staatkundige ontwikkelingen plaats. Sinds 21 juni jl. – midzomer! – heeft het land vrijwel volledig zelfbestuur. Het is mogelijk een opstap naar een volledige onafhankelijke eigen staat. Volgens Schymik is het niet uitgesloten dat Groenland terugkeert tot de Europese Unie.

Als de Unie wil meedoen met Rusland en Canada in de race naar de Noordpool is Groenland onmisbaar. Het verworven zelfbestuur brengt hier beweging. Als het eiland geheel onafhankelijk wordt van Denemarken gaat de deur voor de Unie dicht, tenzij de Groenlanders de IJslanders volgen en zelf aankloppen voor lidmaatschap. Het lijkt ver weg. Onzeker is of het arctisch ijs zal blijven smelten. Misschien is de Noordwest-Passage pas in 2030 meerdere maanden zonder ijsbrekers bevaarbaar. Maar een bekorting van de zeeroute tussen Rotterdam en Japan met eenderde is niet niks. Willem Barentsz, die vergeefs een Noordoost-Passage zocht, is in 1597 op Nova Zembla voor minder gestorven. En zoals Rusland en Canada beter beseffen dan Europa: in de internationale politiek is twintig jaar al overmorgen.

Reageren kan op nrc.nl/middelaar