Toeval bestaat niet

De laatste tijd hoor ik het om de haverklap. ‘Toeval bestaat niet!’ We zaten na gedane arbeid met een paar vrienden op een caféterras te praten over iemand die er niet bij was, ook een vertrouwde makker. Verdomd, daar kwam hij aan, ging erbij zitten. En meteen zei iemand: Toeval bestaat niet. Wat bedoel je, vroeg de juist aangekomene wantrouwend. Ja, we zaten juist over je te praten. Over mij? Wat zeiden jullie dan? Dat is al niet zo’n slimme vraag, maar ook al waren we aan het roddelen geweest, we hadden het hem niet verteld. Niets dan goeds, zeiden we. Daarmee was het incident afgehandeld. We wisten het: door over hem te praten hadden we hem gedwongen langs dit terras te lopen. Of andersom. Dat maakte geen verschil.

Zo is het deze week woensdag gebeurd. Daarmee is het verhaal nog niet afgelopen. Mijn sigaretten waren op, ik ging een nieuw pakje kopen om de hoek, in de tabakswinkel die door een Afghaan wordt gedreven. Een keurige man. De vorige Afghaan die ik heb ontmoet was een taxichauffeur in New York, op de avond van 27 februari 1993, na de eerste aanslag op het WTC. Ik was met mijn vriend Lucas op weg naar een restaurant downtown. In de buurt van het getroffen gebouw gekomen, vroegen we hem wat hij ervan dacht. Hij zei: Dat is niet door een Afghaan gedaan, want anders hadden die torens er nu niet meer gestaan. Niet zo lang geleden heb ik er hier een stukje over geschreven.

Goed. Ik koop mijn sigaretten, loop terug langs de tramhalte, en wie staat daar op lijn vijf te wachten: Lucas! Sinds 27.2.1993 niet meer gezien. Terug op het terras vertel ik het, ik geef toe, enigszins triomfantelijk aan de vrienden. Zie je wel, zegt de toevalontkenner, toeval bestaat niet! Het blijft me bezighouden. Thuis meteen in de Wikipedia gekeken, op Toeval bestaat niet. Ongeveer 132.000 mensen zijn me voor geweest. Ik lees van alles en nog wat over de wetten van de kansberekening, de mensheid die collectief met zichzelf in verbinding staat en de toekomst waarin alles al vastligt, dat oorzaak en gevolg onwrikbaar gepredestineerd zijn. Denkt u dat u een vrije wil hebt? Zet het uit uw hoofd. Wat u toevallig vrij denkt te willen is niets anders dan een gehoorzamen aan de totale, de absolute voorbeschikking. Door wie dan ook. Over deze grote beschikker geeft de Wikipedia geen nadere inlichtingen.

Zoals veel mensen heb ik mijn methoden om het toeval naar mijn hand te zetten. De eerste is het eeuwenoude, beproefde internationale huismiddel van het afkloppen. Je hebt het vermoeden dat er zich een niet nader gedefinieerd onheil op het volgend traject van je levenspad bevindt. Dat ga je onschadelijk maken. Je zoekt en vindt een stuk ongeverfd hout, de onderkant van een tafel, van een vensterbank, en met de eerste knokkel van je rechter wijsvinger geef je een paar korte, venijnige klopjes. Onheil bezworen. Ik geloof dat ik er onbecijferbaar veel baat bij heb gehad. Het is zelfs zover gegaan dat ik een stukje afklophout in de auto had liggen. Had ik het gevoel dat er iets dreigde, aanrijding, controle, dan deed ik klopklopklop, en ik was weer onkwetsbaar.

Kinderen ontwikkelen allerlei manieren om het lot naar hun hand te zetten: om de drie passen twee stoeptegels overslaan, voor je op school aan het proefwerk begint even je linkerpink in je rechteroor stoppen, voor het geraas van de stortbak is verstomd de deur van de wc achter je dichttrekken. Allemaal magie van het dagelijks leven. De macht van de eigen gedachten heeft Freud het genoemd. Zie je iemand op straat iets raars doen, dan is deze mens bezig die toekomst naar zijn hand te zetten. Toeval bestaat niet, zult u zeggen. Juist. Dat raar doen hoort erbij.

Vorige week heb ik hier een stukje geschreven over de enorme jackpot die toen op iemand zou vallen. Ik noemde toen een Hagenaar die voor de oorlog twee maal de honderduizend heeft gewonnen. Hij leeft voort. Van zijn tweede honderdduizend heeft hij in 1936 een bioscoop laten bouwen, het Metropool Theater, met een prachtige foyer ‘waar je in je zondagse jurk van een kopje koffie of een drankje kon genieten’ zoals iemand me mailde. Koningin Juliana en prins Bernhard gingen er van tijd tot tijd een filmpje pikken. Andere lezers hebben me gemeld dat deze winnaar Van Tol heette. Initialen nog onbekend. In ieder geval, tussen 2004 en 2006 is deze bioscoop ondanks veel protest gesloopt. Nu staat er het Résidence Metropark, een gebouw van acht verdiepingen met luxeappartementen.