Na de felicitaties blijven nog veel vragen open

Nieuwsanalyse

De verkiezingen afgelopen week in Afghanistan mochten niet mislukken. Dus kwamen er felicitaties. Maar of ze eerlijk verliepen is nog lang niet duidelijk.

Enkele uren na het sluiten van de stembussen werden in het Westen de Afghaanse presidentsverkiezingen geslaagd verklaard. De Amerikaanse president Obama sprak van „een succes”, er waren felicitaties voor de Afghaanse bevolking van de Verenigde Naties en de Veiligheidsraad. Hoewel er 135 geweldsincidenten waren geteld, waaronder een flink aantal landmijnexplosies en beschietingen met zware wapens, was het de Talibaan niet gelukt om de verkiezingsdag op grote schaal te ontregelen. Ongeveer 25 mensen zijn omgekomen, een dagaantal dat voor Afghanistan niet vreemd is.

Al lang was duidelijk dat deze verkiezingen niet mochten mislukken. De problemen in Afghanistan zijn zo talrijk dat de president, die officieel minstens zoveel macht heeft als die in de VS, een sterk mandaat van de bevolking nodig heeft. Die president moet namens de Afghanen kunnen onderhandelen met zowel de internationale gemeenschap als de Talibaan.

Er waren meer belanghebbenden dan de Afghaanse burgers en hun toekomstige president. De politie en het leger, beide in opleiding bij de internationale troepenmacht, moesten aantonen dat zij grote veiligheidsoperaties kunnen uitvoeren. Voor de internationale militairen was dit een kans om de Afghanen te laten zien dat zij er zijn voor hun bescherming, het speerpunt van de strategie van de nieuwe commandant, Stanley McChrystal. De overheid had voor het eerst sinds de val van het Talibaan-regime de leiding over het verkiezingsproces, en moest waarmaken dat zij zelf de verantwoordelijkheid kan dragen voor het democratiseringsproces in Afghanistan.

Op veiligheidsgebied is er inderdaad veel goed gegaan, niet alleen op de verkiezingsdag maar ook in de voorbereiding. In de afgelopen maanden zijn leger, politie, de inlichtingendienst NDS en de internationale troepenmacht nauwer gaan samenwerken, waardoor veiligheidsoperaties beter afgestemd konden worden. Volgens de directeur van de NDS zijn donderdag zo twee grote aanslagen op een hotel en een ministerie in Kabul voorkomen.

Maar er is nog te weinig informatie om te kunnen vaststellen of de verkiezingen vrij en eerlijk zijn verlopen – of: vrij en eerlijk genoeg om voor de Afghanen als legitiem te gelden. Volgens de Onafhankelijke Kiescommissie kon 94 procent van de stembureaus opengaan, maar dat is slechts één indicator voor een vrije verkiezing. Over de opkomst bestaat nog slechts een ruwe schatting: 40 tot 50 procent. De Kiescommissie zegt dat er verschil is in de opkomst tussen het noorden en het zuiden, waar de Talibaan de meeste invloed hebben. Een anoniem opgevoerde westerse diplomaat meldde gisteren in The New York Times dat de opkomst in de zuidelijke provincies tussen 5 en 10 procent lag. Dat zou betekenen dat de Talibaan daar wel geslaagd zijn in hun intimidatiecampagne.

De Kiescommissie verwacht dinsdag een indicatie te kunnen geven van de uitslag en de opkomst. Over een eerlijk verloop bestaat dan nog lang geen duidelijkheid. Vooraf waren er al aanwijzingen dat er net als bij eerdere verkiezingen ongeregeldheden zouden zijn. Er waren valse kiespassen in omloop en in een enkele provincie waren er verdacht veel vrouwelijke kiezers geregistreerd. Zeker als president Hamid Karzai met een kleine marge wint van zijn belangrijkste tegenstander Abdullah Abdullah zullen beschuldigingen van fraude een rol gaan spelen. Beiden hebben de overwinning al geclaimd.

Abdullah heeft Karzais campagneteam ervan beticht op grote schaal valse stemmen te hebben uitgebracht in het zuiden. Overheidsfunctionarissen zouden hebben gerommeld met de stembussen en waarnemers hebben gehinderd in hun werk. Ook Ashraf Ghani, de voormalige minister van Financiën die in de laatste peilingen op achterstand staat, heeft zich beklaagd over valse stemmen door zijn tegenstanders. En kandidaat Ramazan Bashardost noemt de verkiezing „een komedie” omdat de onafwasbare inkt waarmee de vingers van stemmers werden gemerkt soms wel afwasbaar bleek.

De Afghaanse waarnemersorganisatie FEFA was met ruim 6.000 man in het land en zegt „bezorgd” te zijn over „de kwaliteit van de verkiezingen”. FEFA constateerde onder andere „ongepaste bemoeienis door personeel van de Kiescommissie in veel delen van het land” en zag dat veel mannen voor hun vrouwen stemden.

De Onafhankelijke Klachtencommissie in Kabul verwacht de komende dagen duizenden klachten. „Geen enkel kiessysteem is waterdicht”, zegt commissielid Maarten Halff. „Een één voor of een nul achter het aantal stemmen voor een kandidaat is makkelijk gezet.” Hij wijst op de mogelijkheid dat stembureaus volledig onder de controle zijn gekomen van een lokale commandant of vertegenwoordigers van een kandidaat. „Stembureaumedewerkers kunnen onder druk zijn gezet. Dat gaat van: wij nemen deze stembussen even mee, je krijgt ze straks weer terug.”

Het zal weken duren voor de klachten zijn afgehandeld. Zij moeten schriftelijk uit de districten terugkomen naar de provinciehoofdsteden, in sommige gevallen per ezel. Serieuze klachten die van belang kunnen zijn voor de uitslag worden nader onderzocht.

Van Bashardosts klacht bijvoorbeeld moet worden bekeken waar de slechte, afwasbare inkt vandaan komt en waar die precies gebruikt is. Vervolgens moet er bewijs zijn dat de inkt misbruikt is, en dat een kandidaat daardoor direct bevoordeeld is. Dat is „erg veel werk”, zegt Halff. Pas als dit proces is afgerond, eveneens in een eventuele tweede ronde, kan de verkiezing echt beoordeeld worden.