'Er is een romantisch gevoel bij gekomen'

Wederom dirigeert Jaap van Zweden alle symfonieën van Beethoven, in de reeks Robeco Zomerconcerten: „Deze keer klinkt de cyclus heel anders. In één woord? Ingetogener.”

Jaap van Zweden Foto NRC Handelsblad, Vincent Mentzel Jaap van ZWEDEN,dirigent,musicus.foto VINCENT MENTZEL/NRCH==F/C==Blaricum, 24 augustus 2005 Mentzel, Vincent

Bij het Dallas Symphony Orchestra zijn ze lyrisch over hem. Jaap van Zweden heeft de klank van het orkest beter gemaakt dan ooit. Dan zijn er nog de succesvolle debuten. In Chicago, waar hij voortaan twee concertprogramma’s per seizoen mag dirigeren. Binnenkort in Los Angeles, Cleveland, Philadelphia en bij het New York Philharmonic. En met de Metropolitan Opera is hij ook in overleg.

Je zou bijna vergeten dat Van Zwedens hoofdtaak, in elk geval nog tot en met 2015, ligt bij het Muziekcentrum van de Omroep, waar hij chef-dirigent is van het Radio Filharmonisch en de Radio Kamer Filharmonie. In de serie Robeco Zomerconcerten realiseert Van Zweden deze week met het Radio Filharmonisch Orkest in vier concerten een cyclus van alle negen symfonieën van Beethoven. Opvallend: Van Zweden legde in 2003 ook al een geruchtmakende Beethoven-cyclus vast op cd, toen met het Residentie Orkest.

Valse tongen kunnen zeggen: pft, alweer Beethoven met Van Zweden.

„Daar zit natuurlijk wat in. Maar in vijf jaar verander je en voor het Radio Filharmonisch Orkest – een totaal ander orkest dan het Residentie Orkest – is dit wel nieuw. De timing, zo in de zomervakantie, is ook goed. Dit is een ideale manier voor de musici om in vorm te komen voor het nieuwe seizoen. Repeteren is chirurgie, Beethoven is neurochirurgie.”

Is uw blik op Beethoven veranderd?

„Die ontwikkeling loopt altijd door, ook als ik geen Beethoven dirigeer. Alle premières die ik leidde, de Wagneropera’s – ze spelen mee in hoe ik nu tegenover Beethoven sta. De eerste keer was ik erg fanatiek in mijn opvattingen over authenticiteit. Nu ben ik minder streng in de leer. Het hoeft niet allemaal meer zonder vibrato, er is een romantisch gevoel bij gekomen. In die zin klinkt mijn Beethoven nu zodanig anders dat ik zou kunnen voorstellen dat ik de hele cyclus opnieuw zou opnemen. In één woord? Ingetogener.”

Heeft u voorkeuren voor symfonieën? In deze krant noemde u ooit maten uit de ‘Negende’ als uw allerliefste muzikale moment.

„God, je moet wat zeggen. Er is zoveel. Neem de opening van de Vierde symfonie; die blijft me verbazen. Als je dat deel vergelijkt met de Eerste symfonie van Mahler, merk je hoeveel hij naar Beethoven heeft geluisterd. Dan de Vijfde: niks gadverdarrie overbekend, prachtig!

„De Derde symfonie, de Eroica, doe ik nu minder snel. Dat komt ook doordat ik werk op zoveel verschillende plekken; elk orkest heeft andere tradities en daar doe je ideeën op. Een interessante streek, een tussenstem die eruitspringt. Ik heb een sterke eigen opvatting, maar luisteren en leren van traditie is leuk. Helaas willen de meeste Amerikaanse orkesten geen Beethoven met me doen, maar alleen Mahler of Bruckner. En dan klaag ik niet, want Bruckner is voor mij – samen met Bach – de componist die mij het meest verschoont.”

Verschoont?

„Er zijn veel componisten die het over emoties hebben, maar Bach en Bruckner onttrekken zich daaraan. Zij staan daarboven. Ik voel me intens schoon als ik net Bruckner of Bach heb gedirigeerd.”

Een Beethoven-cyclus is nog enigszins traditioneel, een Bruckner-cyclus hoor je nooit. Idee?

„Het leuke aan een cyclus is dat je met een orkest in een soort roes terechtkomt, een feeststemming. Maar negen symfonieën van Beethoven passen in vier concerten, terwijl je voor alle Bruckners eerder drie weken zou moeten uittrekken. Dat is wat veel. Maar mij lijkt het heerlijk.”

Beethoven is een dirigentenmeesterproef. Welke dirigent doorstond die proef naar uw smaak het beste?

„Toscanini. En Kleiber. Dat zijn mijn favorieten. Maar opnames zijn complex. Bij een live-uitvoering is de perfectie van een bewerkte opname moeilijk te benaderen. Uiteindelijk gaat het ook niet om perfectie, maar om wat het hart te vertellen heeft. Dat is misschien het voornaamste verschil tussen mijn eigen Beethoven van vijf jaar geleden in vergelijking met nu; ik heb meer zelfvertrouwen, en mijn focus ligt anders. Van streng, flamboyant en gedreven is mijn Beethoven emotioneler geworden, meer naar binnen gekeerd.”

Beethoven-cyclus t/m 31 aug Concertgebouw, Amsterdam. Live te beluisteren op Radio 4