Een kans krijgen, oké, daarna moet je het zelf doen

De holding, voorheen het familiebedrijf Sabanci, is het gezicht van het kapitalistische, op Europa gerichte Turkije. Aan de top staat Güler Sabanci. Perfectionist, machtig, wordt er over haar gezegd.

De entree van Güler Sabanci is als een wervelwind. Op de 25ste verdieping van het glanzende Sabanci Centre zwaaien de notenhouten deuren voor haar open en stapt zij binnen met een hoed over het blonde haar en met een reeks aan nieuwe opdrachten voor haar assistenten. Twee lijfwachten met oortjes begeleiden haar.

Die zorg voor lijfsbehoud heeft bij de Sabanci’s een lange geschiedenis. In de winter van 1996 drongen op deze verdieping, met zijn magistrale uitzicht over Istanbul, twee sluipmoordenaars binnen van de linkse terreurbeweging Dev Sol. Ze executeerden de secretaresse, een fabrieksmanager en Özdemir Sabanci, een van de zes ooms van de nu 55-jarige Güler. Dertien jaar later zijn de opdrachtgevers van de driedubbele moord nog altijd niet gepakt, en past de gebeurtenis in een lange reeks van onopgeloste executies in de geschiedenis van Turkije.

Deze gebeurtenis is het litteken van de Sabanci Holding, niet zomaar een familiebedrijf maar een dynastie van bankiers, verzekeraars, auto- en cementfabrikanten en filantropen. Dit bedrijf behoort tot de grootste twee van het land, wordt geleid door een van de rijkste families, geeft werk aan bijna 50.000 werknemers in dertig bedrijven verspreid over achttien verschillende landen. Sabanci laat zien wat de financiële mogelijkheden zijn in deze opkomende markt. Sabanci is het gezicht van kapitalistisch Turkije dat de blik op het Westen heeft gericht: ‘modern Turkije’, zoals de seculiere elite in dit land het liever omschrijft. Als dat zinnebeeld maak je vrienden én vijanden.

Güler Sabanci zelf is de belichaming van de macht van het grote geld. In 2004 kwam zij als oudste kleinkind van oprichter Haci Ömer Sabanci aan het hoofd te staan van de holding, na het overlijden van haar oom Sakip. Hetzelfde jaar selecteerde de Financial Times haar als een van de 25 machtigste vrouwen van Europa. En zette Fortune haar op plaats nummer negen van honderd machtigste vrouwen van de wereld.

De vraag of zij in dit land ook zover was gekomen zonder de steun van haar invloedrijke familie, irriteert haar. „Zakendoen is iets objectiefs’’, zegt ze, terwijl ze een vluchtige blik werpt op de familieportretten aan de andere kant van de bestuurskamer. „Natuurlijk helpt het als iemand je een kans geeft, maar daarna moet je ook kunnen bewijzen dat je het waard bent.”

Dat heeft ze bewezen. Sinds Güler vijf jaar geleden als bestuursvoorzitter het roer overnam verdubbelde ze de omzet bijna, tot 15,3 miljard dollar in 2008. De nettowinst van de holding groeide met 23 procent, ondanks de crisis in de wereld. Güler Sabanci groeide op aan de broekspijpen van haar grootvader, die begon zoals met ieder familiebedrijf: „Met niks. Dit is allemaal het werk van een selfmade man.” Ze vertelt dat verhaal graag. De mijlpalen in het groeiende succes van haar familie dreunt ze op als uit een schoolboek: grootvader begon in de jaren twintig bij de zuidelijke stad Adana als katoenplukker, werd tien jaar later mede-eigenaar van een weeffabriek, en vestigde weer tien jaar later de Ak-bank, nu de grootste van Turkije. „Toen opa stierf had hij zes zonen, onder wie mijn vader.” Güler was toen twaalf, acht jaar had ze doorgebracht in het huis van haar grootvader, waar de fundamenten van de Turkse economie werden gelegd. „Ik herinner me nog dat ik als kind van vier jaar oud aan de hand van mijn grootvader door de fabriek werd rondgeleid.”

Onder het leiderschap van oom Sakip Sabanci werd besloten de structuur van het familiebedrijf te ontmantelen voordat de derde generatie de touwtjes van hem zou overnemen. „In 1995 waarschuwde [adviesbureau] McKinsey dat het zo niet langer door kon gaan. Als het bedrijf eenmaal zo groot is geworden kun je niet dezelfde mensen die de beslissingen nemen, ook verantwoordelijk laten zijn voor de boekhouding en de controle ervan.”

Sabanci Holding moest familie en bedrijf van elkaar scheiden. Sabanci kreeg een corporate structure. Dat had voor- en nadelen, zegt Güler Sabanci. Een familie neemt vaak sneller beslissingen dan aandeelhoudersvergaderingen, tenzij het over macht gaat. „Binnen een normale bedrijfsstructuur zijn zulke beslissingen minder persoonlijk en dus minder pijnlijk.” De reorganisatie leidde binnen Sabanci Holding onherroepelijk tot conflicten. Ooms en neven moesten kiezen: of een van de bedrijven leiden en verantwoording afleggen aan de raad van bestuur, of besturen vanuit de raad. Niet allebei. Sommige familieleden moesten genoegen nemen met een positie buiten de bestuurskamer.

„Dat doet soms pijn, maar niet altijd”, is alles wat Güler erover zeggen wil. Meer vragen over het onderwerp wuift ze weg. Demir Sabanci, de zoon van de vermoorde Özdemir, was een van de neefjes die volgens Turkse kranten geen genoegen nam met een aandeelhouderschap zonder beslissingsbevoegdheid. Hij nam ontslag en verkocht binnen een jaar al zijn aandelen in Sabanci. Neef Ali was toen al vertrokken om voorzitter te worden van de lowcost-vliegmaatschappij Pegasus.

Güler Sabanci liet al vroeg zien dat ze het leiderschap aankon dat haar grootvader voor zijn eerste kleinkind voor ogen had. Ze begon als 22-jarige aan de loopband van de bandenfabriek. Vanaf 1985 stond ze aan de leiding van die divisie, veertien jaar lang en met succes. Het leverde haar de bijnaam ‘rubberkoningin’ op. De bandendivisie ging de grens over, smeedde allianties met concurrenten op andere continenten.

Güler stond ook aan de wieg van de Sabanci Universiteit, die tien jaar geleden werd gesticht en nu wordt gezien als denktank van modern Turkije. Ze is een fervent voorstander van toetreding van Turkije tot de Europese Unie, ervan overtuigd dat beide baat hebben bij de toenadering. ‘De reis is belangrijker dan de bestemming’ is een slogan die ze op seminaria en bijeenkomsten als het World Economic Forum in Davos steeds weer laat horen. Zo is Güler Sabanci de ongekroonde ambassadeur van de Turkse economie, wier uitstraling soms die van de politieke machthebbers in dit land lijkt te overtreffen.

Werknemers die met haar samenwerkten noemen haar een „perfectionist” die dag en nacht controle eist over alle aspecten van haar bedrijf.

In het familiebedrijf is werk nooit een baan, maar een levenslange roeping. Dat maakt de leiders aan de top van de piramide gevoelig voor kritiek, zeker als oude en nieuwe generaties met elkaar vergeleken worden. „Turkije was veel makkelijker hersteld van de economische crisis als [oom] Sakip Sabanci nog had geleefd”, sprak de directeur van de elektronicadivisie van Sabanci, Teknosa, onlangs. „Er is geen ander dan Sakip Sabanci.’’ Was dat een sneer naar zijn opvolgster? „Waar heeft u het over?” reageert Güler geprikkeld. „Ik ben heel trots als mensen mijn oom herinneren. Hij was iemand die ons allemaal motiveerde. Mij ook.”

Ook al heeft de economische crisis de nettowinst van de hele holding niet aangetast, sommige divisies kregen rake klappen de afgelopen maanden. In het eerste kwartaal kromp de Turkse economie (met 13 procent), ook Sabanci ontsnapte niet aan de gevolgen. „Maar ik ga bij al mijn fabrieken langs en ik vertel ze dat we het ergste achter de rug hebben. De dagen van de crisis zijn geteld. Misschien zijn het nog honderd of tweehonderd dagen, maar zeker geen vijfhonderd. De afgelopen maand zagen we al verbetering. Vanaf september zal het beter gaan. Dat is wat ik mijn werknemers vertel.” Waarmee ze maar wil zeggen: de familie Sabanci wijst Turkije de weg, nog steeds.

Bij haar aantreden beloofde Güler Sabanci plechtig dat haar aanstelling niet levenslang zou zijn. De ooms mochten aanblijven zolang ze wilden, maar zij sprak af te treden als ze de pensioengerechtigde leeftijd van 62 bereikte. Ze heeft nog zeven jaar. Is het mogelijk dat er dan een ander het machtige bedrijf gaat leiden? Met een andere achternaam? „Waarom niet”, zegt ze, „Het Sabanci van vandaag is niet het Sabanci van morgen. Ik zou er in elk geval niets op tegen hebben.” In dit familiebedrijf is alleen voorspelbaarheid onbespreekbaar.

Zie voor de vorige afleveringen van deze zomerserie nrc.nl/familiebedrijf