Zuma logenstraft tot nu toe de sombere verwachtingen

Met zijn ontspannen en verzoenende optreden doet Jacob Zuma meer voor de eenheid onder de Zuid-Afrikanen dan zijn voorganger Thabo Mbeki.

Met Jacob Zuma aan het roer zou Zuid-Afrika een bananenrepubliek worden, hoonden critici. De nauwelijks geschoolde ANC-leider, die zich vele malen in de rechtbank moest verantwoorden, was uit ander hout gesneden dan zijn studieuze voorganger Thabo Mbeki. Die sprak de taal van het Westen, kon meepraten over de economie en had tenminste geen aanhangers die over machinegeweren zongen. Kon Zuma de grootste economie van het Afrikaanse continent door de recessie slepen? Kon deze polariserende ‘100% Zulu Boy’ Zuid-Afrika op het rechte pad houden?

In de eerste drie maanden van zijn presidentschap heeft Zuma de sombere verwachtingen gelogenstraft. Ondanks het economisch zware weer bracht hij in Zuid-Afrika een soort optimisme terug dat sinds het presidentschap van Nelson Mandela zelden nog vertoond was. „Zuma heeft voor nation building nu al meer gedaan dan Mbeki in zijn hele presidentschap”, zegt de gezaghebbende politicoloog Adam Habib. „Een beetje geholpen door algeheel positivisme in de aanloop naar het WK voetbal, dat wel.” De wetenschapper doelt op Zuma’s verzoenende taal in publieke optredens en zijn regelmatige ontmoetingen met gewone Zuid-Afrikanen. Blanke en Aziatische minderheidsgroepen, die onder Mbeki’s Afrocentrische presidentschap buitenspel stonden, zijn onder Zuma weer aan boord.

Zuma zette zijn vrome campagnewoorden over een „Zuid-Afrika voor alle Zuid-Afrikanen” om in daden, door politieke benoemingen. Falende politici die door Mbeki de hand boven het hoofd werd gehouden, zoals gezondheidsminister Manto Tshabalala-Msimang die knollen en citroenen tegen aids voorschreef, werden vervangen door vakministers met inhoudelijke kwaliteiten. Bij de verdeling van de baantjes werd ook de oppositie niet vergeten. Eerst was er de verrassende aanstelling van Pieter Mulder, aanvoerder van de reactionaire blanke partij Vryheidsfront Plus, tot onderminister van Landbouw en onlangs werd voormalig voorman Tony Leon van de Democratic Alliance, de grootste oppositiepartij, benoemd tot ambassadeur in Argentinië.

Financiële markten reageerden vooral opgetogen over de economische benoemingen van Zuma. De succesvolle ex-chef van de belastingen Pravin Gordhan werd minister van Financiën en diens voorganger Trevor Manuel werd voor het kabinet behouden als de nieuwe planningsminister. Ook de benoeming van oud-voorzitter van de commerciële bank Absa Gill Marcus tot hoofd van de centrale bank, werd geprezen en nam zorgen bij het bedrijfsleven weg over een mogelijke ruk naar links.

Zuma is met hulp van de vakbonden en de communisten aan de leiding van het ANC gekomen, maar hij zegt „volstrekt niet” het gevoel te hebben dat hij bij hen in het krijt staat. Ondanks enkele forse stakingsacties voor meer loon, lijken de vakbonden vooralsnog tevreden met Zuma’s koers. De recente kritiek van voorzitter Julius Malema van de ANC-jeugdliga dat in de financieel-economische hoek van het kabinet zwarte Afrikanen ontbreken, werd door de top van het ANC in de kiem gesmoord.

Meest opmerkelijk tot nu toe is Zuma’s stijl van leiderschap. Meer dan micromanager Mbeki gedraagt Zuma zich als een ceremoniële president die het inhoudelijke werk overlaat aan vakministers en zelf de straat opgaat om met de bevolking te praten. Nog steeds wordt in sloppenwijken gedemonstreerd tegen armoedige levensomstandigheden en ongeïnteresseerde lokale bestuurders, maar als Zuma opduikt, zoals onlangs in de township Balfour in de provincie Mpumalanga, dan wordt hij als een held van de armen onthaald. De burgemeester, tegen wie de protesten gericht waren, had geen idee dat de president langskwam en moest door zijn secretaresse van huis worden gehaald omdat hij vrij had genomen. Zuma heeft lokale ANC-bazen tot de orde geroepen en corruptiebestrijding tot prioriteit gemaakt.

Zuma werd president toen de Zuid-Afrikaanse economie voor het eerst in zeventien jaar in recessie belandde. Zijn eerste honderd dagen waren bepaald niet rustig, constateerden Zuid-Afrikaanse media deze week. Maar vooralsnog weet hij bijna iedereen tevreden te houden. In het begin dit jaar verschenen boek After Mandela suggereerde de Britse journalist Alec Russell dat Zuma zijn presidentschap misschien zou kunnen invullen als Ronald Reagan: goede mensen om zich heen verzamelen en zelf als bindend figuur het land bijeenhouden. Zuma, the great communicator, lijkt precies dat te doen.