'Iedereen wilde door hetzelfde kleine deurtje naar buiten'

Pensioenfondsen kampten vorig jaar niet alleen met beurspaniek. Opeens waren zelfs banken geen veilige belegging meer. Toine van der Stee: „Ja, ik heb extra juristen ingeschakeld.”

Het pensioenfonds van de piloten van KLM (5 miljard euro beleggingen) wist vorig jaar als een van de weinige grote fondsen beter te beleggen dan de relevante beursgraadmeters. Mede daardoor bleef de verhouding tussen beleggingen en verplichtingen (de dekkingsgraad) op een comfortabel niveau: 122 procent. Honderden fondsen zakten onder de wettelijke ondergrens van 105 procent.

Directeur Toine van der Stee over de angstige momenten van een miljardenbeheerder en de kleine lettertjes in de contracten met banken.

Waarom heeft het Vliegersfonds beter belegd dan zijn eigen maatstaf?

„Ons rendement was in absolute termen negatief, 9,2 procent, maar wel 1,7 procentpunt hoger dan de maatstaf. Dat komt doordat we minder belegd hadden in aandelen en juist wat meer in langlopende obligaties. Daardoor beperkte het fonds de verliezen op aandelen, terwijl de obligaties het juist beter deden. Verder heeft het fonds het risico op koersverlies op aandelen al enkele jaren achtereen voor een groot deel afgedekt.”

Dat moet in goede beleggingsjaren goud geld hebben gekost.

„We zijn een beetje rendement misgelopen, maar door de jaren heen laat het fonds juist in de grillige markten een heel mooi stabiel rendement zien. Door voorzichtig te zijn, zijn we weinig misgelopen. Als je je verzekert, weet je dat dat geld kost. Zoals een huizenbezitter zijn woning tegen brand verzekert, doen wij dat ook tegen schades die we gewoon niet kunnen hebben. Piloten willen weten waar ze aan toe zijn.

„Er zijn altijd risico’s waar je je als pensioenfonds tegen kunt wapenen. De positie van de drie pensioenfondsen van KLM [er zijn ook een algemeen fonds en een cabinepersoneelsfonds, red.] ten opzichte van de onderneming is dat de waarde van de totale beleggingen ongeveer twee keer zo groot is als de beurswaarde van Air France- KLM. Wij kunnen er niet op rekenen dat Air France-KLM in slechte tijden onbeperkt bijstort. Als het slecht gaat in de wereld, merkt Air France-KLM dat als eerste.

„De piloten zijn ook steeds terughoudend geweest met nieuwe beleggingen. We hebben geen private equity, geen grondstoffen, geen hedgefondsen. Dat waren allemaal beleggingen die je risico moesten spreiden, maar vorig jaar zag je juist dat al die deelmarkten elkaar besmetten. En toen wilde iedereen door hetzelfde kleine deurtje naar buiten.”

In het jaarverslag schrijft het bestuur dat de dekkingsgraad op een gegeven moment dagelijks werd becijferd. Wanneer begon dat?

„Begin september vorig jaar zijn we van kwartaalrapportage van de dekkingsgraad aan het bestuur overgegaan op dagbasis. Sinds begin juli doen we het op weekbasis. Niet dat je op dagbasis veel kunt doen, maar je hebt meer mogelijkheden in te grijpen als je een kritische grens nadert. De dekkingsgraad is nu 132 procent.”

In de crisis dreigde het fonds meermalen geld te verliezen bij banken die bijna ten onder gingen. Wat stond op het spel?

„Vanuit de beleggingen van het pensioenfonds lopen voortdurend geldstromen naar banken. Als belegger lenen wij bijvoorbeeld effecten uit aan andere partijen. Wij krijgen van de tegenpartij garanties voor de waarde van de effecten. Meestal geld: een vordering op een bank. Maar opeens bleek cash niet altijd cash. Banken bleken te kunnen omvallen. Opeens moet je je in de kleine lettertjes van contracten verdiepen.

„Je wilt dat wat je eigendom is, ook je eigendom blijft. Je wilt nooit als laatste het licht uitdoen. Ja, ik heb extra juristen ingeschakeld. We zijn toen afgestapt van het accepteren van vorderingen op banken. We willen nu als zekerheid overheidsobligaties met de hoogste reputatie. Onze effectenbeheerder accepteerde als zekerheid geld en belegde dat in een geldmarktfonds: weinig rente, maar wel zo goed als contant geld. Maar in de kredietcrisis droogde die markt op en kon het geld er niet uit.”

Na het omverwachte faillissement van zakenbank Lehman op 15 september 2008 verlaagde het Vliegersfonds in hoog tempo de gelden bij grote banken. Het grootste risico dreigde toen een van de partijen die de aandelenbeleggingen had verzekerd, bankroet dreigde te gaan. Het jaarverslag: „Een van de tegenpartijen kwam groot in het nieuws omdat deze dreigde om te vallen. De steun van de Amerikaanse overheid hield deze partij overeind en voorkwam zo een acuut tegenpartijrisico.”

Was dat verzekeraar AIG, Citigroup of Bank of America?

„Ik wil geen namen noemen. In de crisis heb ik een groot verschil bemerkt tussen continentaal-Europese banken en Angelsaksische. De Europese begrijpen dat je als hun tegenpartij meer informatie verlangt en komen daaraan tegemoet. De Angelsaksen zeggen: dat staat niet in ons contract, als we u meer informatie geven, moeten anderen dat ook krijgen. Als ik nu namen noem, zijn ze nog in staat een proces wegens smaad met schadevergoeding te beginnen.”