Zwarte sprinters in voetsporen van 'JO'

De geest van Jesse Owens waart nadrukkelijk rond in het Olympiastadion in Berlijn, waar vandaag de WK atletiek beginnen. Maar heeft Owens Hitler ooit de hand geschud?

Jesse Owens aan de start van de 200 meter in 1936 in Berlijn. (Foto AFP) TO GO WITH AFP STORY BY JEROME RASETTI - FILES Picture taken on August 5, 1936 shows US champion Jesse Owens powering his way at the start of the 200m event, that he won, during the Olympic Games in Berlin where he captured four gold medals, 100m, 200m, 4x100m and long jump. 73 years after his four gold medals as an offence to the Nazi regime, Owens still represents a role model to the Americain athletes, who are going to compete in the 2009 IAAF Athletics World Championships, taking place from August 15 to August 23, 2009. RESTRICTED TO EDITORIAL USE AFP PHOTO/HO AFP

De weg naar het Olympiastadion in Berlijn leidt via de Jesse Owens Allee. Een hommage aan de Amerikaanse atleet die bij de Olympische Spelen in 1936 vier gouden medailles won. Maar ook een eerbetoon met een diepe betekenis, omdat Owens domineerde ten tijde van Hitlers naziregime. Het Berlijnse stadsbestuur heeft het aangedurfd na Owens’ dood diens naam te verbinden aan een stadion waartoe Hitler de bouwopdracht had gegeven; maar niet met de bedoeling er een zwarte sprinter te laten gloriëren.

De symboliek wil dat 73 jaar na Owens’ historische prestatie van een nieuwe generatie zwarte sprinters in het Olympiastadion dominante prestaties worden verwacht. Deze keer niet bij de Spelen, maar bij de wereldkampioenschappen atletiek, die vandaag beginnen en morgenavond al een hoogtepunt met de 100-meterfinale voor mannen beleven.

De moderne Jesse Owens heet waarschijnlijk Usain Bolt of, wie weet, Tyson Gay. De heersende opvatting is dat de Jamaicaanse olympisch kampioen en de Amerikaanse wereldkampioen om het goud zullen strijden op de 100, 200 en 4x100 meter, de afstanden waarop Owens in 1936 olympisch kampioen werd. Maar hoe goed Bolt of Gay ook mag presteren, aan Owens zullen zij niet kunnen tippen. Die won in 1936 ook goud bij het verspringen, een combinatie waaraan sprinters zich tegenwoordig niet meer wagen.

Bolt en Gay zijn zich ten volle bewust van de historische context waarin zij dezer dagen strijd leveren. Vooral Gay vindt het „speciaal in hetzelfde stadion als zijn legendarische voorganger te lopen.” De sprinter, die twee jaar geleden in Osaka drie wereldtitels veroverde, noemde Owens ooit zijn held en inspiratiebron. En Gay is er trots op dat hij in Berlijn de initialen ‘JO’ op zijn shirt mag dragen; een gebaar van de Amerikaanse ploeg uit eerbied voor Owens, die in 1980 aan longkanker overleed.

Het verhaal wil dat Owens bij de Spelen van 1936 als zwarte atleet een arisch feestje verstoorde. Wat Hitler betreft was dat ook zo, maar die opvatting werd niet breed gedragen. Een groot deel van het publiek juichte hem hartstochtelijke toe en buiten het stadion werd hij behandeld als een ster. Veel Duitse fans liepen weg met hem.

Met de hoogblonde Duitse verspringer Luz Long sloot Owens innig vriendschap. Die had hem geadviseerd zijn aanloop bij het verspringen te verlengen, waardoor Owens op de valreep de kwalificatie overleefde en vervolgens ten koste van Long goud won. Waarna beiden een statement maakten door met de armen over elkaars schouders het stadion te verlaten. Long zou zeven jaar later sneuvelen als militair, maar beide families houden tot op heden contact. Uit respect voor die daad heeft de WK-organisatie Owens’ kleindochter Marlene Dortch en Longs zoon Kai uitgenodigd als speciale gasten aanwezig te zijn. Beiden reiken volgende week zaterdag de medailles uit bij het verspringen.

De ironie wilde dat Owens tijdens zijn verblijf in nazi-Duitsland meer bewegingsvrijheid kende dan in de Verenigde Staten, waar de zwarte bevolking indertijd openlijk werd gediscrimineerd. In Duitsland kon Owens een bus of tram delen met blanken en hij kon de bioscoop, de kerk, of een openbaar toilet bezoeken. Sterker, in eigen land was het hem alleen toegestaan met andere zwarten te sporten.

Over het contact tussen Hitler en Owens bestaan verschillende verhalen. Algemeen wordt aangenomen dat beiden geen handen hebben geschud. Maar het schijnt niet waar te zijn dat de Führer Owens de hand heeft geweigerd. Nadat Hitler dat op de eerste dag wel had gedaan bij een zwarte landgenoot van Owens, werd hij door het Internationaal Olympisch Comité gevraagd alle medaillewinnaars of geen enkele de hand te schudden. Hitler zou voor het laatste hebben gekozen. Voor de apolitieke Owens was het geen punt. Hij verklaarde achteraf „niet naar Duitsland te zijn afgereisd om Hitler een hand te geven”.

Later heeft de Duitse journalist Siefried Mischner verklaard te hebben gezien dat achter de coulissen Hitler en Owens wel degelijk handen hebben geschud. Bij gebrek aan getuigen kan die bewering echter niet bevestigd worden.

Owens heeft na de Spelen nooit veel woorden vuil gemaakt aan Hitler. Des te meer aan zijn eigen president Fanklin D. Roosevelt, die hij zeer kwalijk nam geen enkele blijk van waardering te hebben gegeven. Roosevelt weigerde Owens niet alleen te ontvangen op het Witte huis, hij stuurde zelfs geen felicitatietelegram. De atleet was diep gegriefd en zei in het boek Triumph van Jeremy Schaap daarover: „Niet Hitler, maar Roosevelt heeft me geschoffeerd.”