Uit wolken van rrrr- en ssss- klanken ontstaat een taal

Opera: Machinations van Georges Aperghis door VocallLAB Nederland. Regie: Arjen Hosper, Martijn Vorstenbosch en Romain Bisschoff, choreografie: Johanne Saunier. Gehoord: 14/8 Artis, Den Bosch. Herh.: 15/8 aldaar. Info: www.festivalboulevard.nl.****

Dadaïst Kurt Schwitters schreef begin vorige eeuw de ‘Ursonate’: een muziekstuk voor een vocale solist dat volledig is opgebouwd met overwegend betekenisloze oerklanken. Machinations (2000), een opera van de Frans/Griekse componist Georges Aperghis, lijkt het 21ste-eeuwse antwoord op dat werk. De opera is vanavond nog te zien in de enscenering die eerder dit jaar op de Operadagen Rotterdam stond, en nu als ‘gastprogrammering’ van muziekfestival November Music op theaterfestival Boulevard in Den Bosch speelt.

Aperghis’ ‘oer’-opera is in tegenstelling tot Schwitters’ ‘oer’-sonate uiterst dramatisch en beklemmend. Hier staat niet één vocalist maar vier zangeressen, opgesteld rondom het publiek, die gaandeweg de taal ontdekken vanuit wolken van rrr- en sss-klanken, half afgemaakte woorden en haperende zinnen. Hun geluid wordt live gemanipuleerd door een klankregisseur die, midden in het publiek, ook onderdeel van de voorstelling is. De voortdurende beweging en vervorming van het geluid is afwisselend welluidend, schizofreen en hypnotiserend, en bovenal steeds intrigerend.

‘Onderwerp’ van de voorstelling lijkt de klassieke confrontatie tussen mens en machine. Dat wordt onderstreept in de videoprojecties die buizen, moeren en kranen vertonen en in de tekst, die gaandeweg concreter en verstaanbaarder wordt. Als de tekst over automatische poppen lijkt te gaan, bewegen vier danseressen zich als marionetten door het publiek. De confrontatie vindt even een dramatisch hoogtepunt als de zangeressen en danseressen zich dreigend rond de eenzame maar oppermachtige laptop-‘nerd’ in het midden opstellen. Dat moment waait over, en de voorstelling heeft verder ook geen hapklare ontknoping.

De zangeressen van VocaalLAB leveren een fenomenale prestatie in hun virtuoze, tongbrekende partijen, die vaak razendsnel op elkaar inhaken. De danseressen blijken een meesterlijke toevoeging van de regie: ze zuigen het publiek de voorstelling in.

Klankmanipulator Wouter Snoei, die onlangs een uitstekende cd met elektronische muziek afleverde, is achter de laptop het levende bewijs dat de tweemaal geprojecteerde vraag ‘kunnen machines denken?’ vooralsnog ontkennend moet worden beantwoord.