Nutteloos vrouwelijk genot

Wat maakt de mens uniek? In de zomer van het Darwinjaar zoekt de redactie wetenschap naar antwoorden. Deze week: het vrouwelijk orgasme.

Het valt niet mee om te zien of een vrouwelijk dier een orgasme beleeft. ‘De meeste dieren copuleren met dezelfde verveelde berusting waarmee ze ook de rest van hun leven beleven’, aldus een observatie uit het net verschenen boek How women got their curves and other just-so stories: evolutionary enigmas door David Barash en Judith Lipton. Lang werd gedacht dat het raak was als bijvoorbeeld een makakenvrouw tijdens een paring de ‘graaireactie’ liet zien, die ook wel bij mensen voorkomt. ‘Het wijfje draaide haar hoofd rond, naar achteren en omhoog, om naar het gezicht van het mannetje te kijken. Dit ging samen met krachtig smakken van de lippen en het graaien met de hand naar achteren om te trekken en rukken aan het haar van het hoofd, de schouder, de onderbuik of de dijen van het mannetje’, schreven biologen in 1968 over een resusaapje.

Maar daarna rees het inzicht dat ook bij mensen een vrouwelijke graaireactie lang niet altijd samenvalt met een orgasme. En bij Japanse makaken werd vervolgens gezien dat die handbeweging vooral bedoeld was om de man weg te duwen. En toen bij beermakaken bleek dat de graaireactie geen enkel verband vertoonde met samentrekkingen van de baarmoeder, was het weer afgelopen met dit orgasmeteken.

Door al die observatieproblemen is het begrijpelijk dat lange tijd gedacht werd dat alleen de mensenvrouw een orgasme beleefde.

Zo is het niet meer. De andere bewijzen voor het dierlijke vrouwenorgasme die biologen inmiddels moeizaam verzamelden – soms door eindeloos met de hand en dildo-achtige instrumenten aapjes te bevredigen in het lab – zijn bij elkaar genomen te sterk. Het komt wél voor, in ieder geval bij bonobo’s, chimpansees en veel makakensoorten. Net als bij zijn werktuiggebruik, blijkt de mens ook in het vrouwelijke orgasme niet uniek.

In haar krachtige overzichtswerk The case of the female orgasm. Bias in the science of evolution (2005) wijst Elisabeth Lloyd wel op een eigenaardig verschijnsel. Want aan de meeste wetenschappelijk vastgelegde en geobserveerde orgasmes bij vrouwelijke dieren komt geen mannetje te pas. De wetenschappelijke bewijzen voor een vrouwelijk orgasme tijdens heteroseksueel contact zijn vrijwel allemaal vaag, incompleet en onrepresentatief, schrijft Lloyd. De bewijzen van een orgasme tijdens onderling vrouwelijk contact zijn juist glashelder.

Voor Lloyd is dat gegeven belangrijk, omdat volgens haar het vrouwelijke orgasme geen evolutionaire functie heeft, maar ‘toevallig’ bestaat als anatomische parallel van het evolutionair wél zeer toepasselijke mannelijke orgasme. Zoals een man op zijn beurt tepels heeft.

Toch zijn er theorieën genoeg over waarom het vrouwelijke orgasme evolutionair nuttig zou zijn – omdat het door een zuigende werking zou leiden tot betere zaadopname in de baarmoeder, of omdat vrouwen dan langer zouden blijven liggen waardoor het zaad beter naar binnen kan, enzovoort. Maar geen van de bewijzen daarvoor is overtuigend, zo maakt Lloyd duidelijk. In How women got their Curves omschrijven Barash en Lipton het kernpunt zo: ‘Er is geen bewijs dat orgastische vrouwen meer baby’s maken, of betere.’

Als het menselijk vrouwelijk orgasme evolutionair nuttig was, zou het ook vaker voorkomen. In veel culturen zijn vrouwen zelfs onwetend van hun eigen orgastisch vermogen – in het Westen heeft daarin pas de tweede feministische golf en de seksuele revolutie van de jaren zestig verandering gebracht. Onder dat gebrek aan kennis heeft de voorplanting nooit geleden. Ruwweg 30 procent van de vrouwen bereikt hun climax zelden of nooit – aldus de uitkomst van vele onderzoeken. Misschien is dus alleen het fakeorgasme uniek menselijk.