Soldaten genezen door de angst te laten herbeleven

Harun Farocki, ‘Immersion’, 2009 Foto Smart Project Space Smart Project Space

Tentoonstelling Performing Evidence. T/m 25 aug in Smart Project Space, Arie Biemondstraat 105-113, Amsterdam. Ma t/m za 12-22u, zo 14-22u. Inl: www.smartprojectspace.net * * * *

Op het filmscherm paraderen, in schokkerig zwart-wit, soldaten in ouderwetse Britse uniformen voorbij. De jonge mannen lopen niet strak in het gelid, maar waggelen ongecontroleerd van de ene naar de andere kant van de straat, alsof ze zojuist de kroeg zijn uitgerold. De een zoekt houvast aan muren en lantarenpalen, een ander heeft grote moeite al zijn spastisch bewegende ledematen onder controle te houden. Dit moet een vroege voorloper zijn van Monthy Pythons ‘Ministry of Silly Walks’. Dit kan niet echt zijn.

Maar dan verschijnen de soldaten opnieuw. Ditmaal lopen ze probleemloos, rennen zelfs vrolijk een trap op en neer. Een titelpagina legt uit dat dit dezelfde soldaten zijn, maar dan ‘na behandeling’. De beelden blijken in 1917 gemaakt in een militair hospitaal in het Britse stadje Netley, waar soldaten met allerlei neurologische aandoeningen werden opgevangen. De film, getiteld War Neuroses, doet op documentaire wijze verslag van de blijkbaar succesvolle behandelmethode. Dit moet dus wel echt zijn.

Op de tentoonstelling Performing Evidence in kunstcentrum Smart twijfel je steeds aan wat je ziet. De expositie, samengesteld door gastcurator Anke Bangma, bestaat uit een intrigerende combinatie van hedendaagse kunstvideo’s en historische beelden die afkomstig zijn uit onder meer het Filmmuseum en het Tropenmuseum. In beide gevallen wordt gekeken naar het gedrag van mensen, en hoe dat beïnvloed wordt door de aanwezigheid van de camera. Wat echt is en wat niet is vaak maar met moeite te onderscheiden.

Neem de installatie Playing Undetermined Roles (2003/2009) van Anneke A. de Boer, een verzameling foto’s en video’s van steeds dezelfde groep mensen. De zes mannen en vrouwen laten zich geblinddoekt door een park vol bomen leiden, of sluipen op hun knieën door het gras, zich inbeeldend dat ze een kat of een kip zijn. De absurdistische beelden doen denken aan de video’s van kunstenaar Aernout Mik, of aan Lars von Triers speelfilm The Idiots, waarin een groep volwassenen zich als gekken voordoet . Fictie dus. Toch blijkt ook deze situatie uit het leven gegrepen: als script voor haar film gebruikte De Boer een programma voor bedrijfstrainingen, waarbij werknemers rollenspellen spelen om de sociale interactie op de werkvloer te verbeteren.

In de documentaire Immersion (2009) van Harun Farocki zien we hoe Amerikaanse soldaten met behulp van de modernste technieken van hun in Irak opgedane trauma’s worden verlost. Getooid met een virtual reality-bril herbeleeft een van de soldaten de bomaanslag die zijn maatje het leven kostte. Hij moet opnieuw bijna kotsen als hij op het computerscherm een aan stukken gereten lichaam ziet liggen. Maar ook hier blijkt de werkelijkheid iets anders in elkaar te steken dan je in eerste instantie dacht. De soldaten worden gespeeld door therapeuten, zo lees je op de aftiteling. Hun acteerprestaties dienen slechts één doel: het Amerikaanse leger te overtuigen hun nieuwste snufje aan te schaffen.

Ook tijdens de Eerste Wereldoorlog geloofde men al in de helende werking van herbeleving, zo leren we op deze fascinerende tentoonstelling vol onverwachte dwarsverbanden. In het filmpje Seale Hayne Military Hospital uit 1918 is te zien hoe getraumatiseerde soldaten op zeer realistische wijze veldslagen naspelen. Het mortiervuur komt ditmaal niet uit de computer, zoals bij de film van Farocki, maar wordt nagebootst met rookbommen. Heroïsch rennen de soldaten de heuvels over om zich opnieuw te laten neerschieten. Deze mannen, zo laat het zwart-witfilmpje ons geloven, zijn weer helemaal klaar voor de strijd.