Clinton brengt harde boodschap met liefde

Nieuwsanalyse

Hillary Clinton rondt haar Afrikareis af. Ze probeerde zowel de mensenrechten als westerse handelsbelangen te verdedigen.

Niet eerder bracht een nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken zo vroeg een bezoek aan Afrika, tamboerde een persbericht uit Washington vorige maand. Na de miljarden dollars voor gezondheidszorg waarmee de vorige president Bush zich een plaats verwierf als vriend van de Afrikanen, had de regering-Obama niet veel meer te bieden dan deze ‘mijlpaal’. De omvangrijke aidsprojecten van Bush gaan door, maar geld voor grote nieuwe plannen is er niet. Hillary Clinton bracht Afrika vooral advies.

Tijdens haar elfdaagse reis bezocht Clinton de landen die president Obama bij zijn eigen bezoek aan het continent, in juli, opvallend links liet liggen. Ze kwam aan in Kenia en ging daarna door naar Zuid-Afrika, Angola, Congo en Nigeria. Na een bezoek aan Liberia, dat gesticht werd door vrijgelaten Amerikaanse slaven en daarom voor het zwarte smaldeel in het Amerikaanse Congres niet te negeren valt, sluit ze vandaag haar reis af op de Kaapverdische eilanden.

Obama’s harde woorden over corruptie en slecht bestuur, vorige maand in het voorbeeldig democratische Ghana, werden door Clinton herhaald in enkele van de landen waar de president op doelde. Daarnaast behartigde ze de handelsbelangen. In de grondstofrijke staten in West- en zuidelijk Afrika strijden westerse landen met de Chinezen om een deel van de olie- en ertsenvoorraden.

Koopman en dominee kwamen deze week onder andere samen in Nigeria en Angola. Dat laatste land was voor de val van de Muur een van de bloedigste slagvelden van de Koude Oorlog en ziet nu opnieuw twee grootmachten strijden om invloed. Sinds juni van dit jaar levert het land meer olie aan de VS dan het onstuimige Nigeria.

Anders dan de Chinezen, die zeggen politieke en zakelijke belangen te scheiden, maakte Clinton duidelijk dat haar regering naast de handelsrelaties ook streeft naar democratische hervormingen. Ze adviseerde de Angolese president Dos Santos, die sinds 1979 aan de macht is, om presidentsverkiezingen te organiseren. Dat in het land de Chinezen met hun andere benadering vooralsnog buitengewoon succesvol zijn, deerde haar niet. „Ik kijk niet naar wat anderen doen in Angola”, zei Clinton. „Ik kijk naar wat de Verenigde Staten kunnen doen.”

Het langst bracht Clinton door in Zuid-Afrika. Daar werkte ze in de eerste plaats aan herstel van de betrekkingen. Tussen de vorig jaar vertrokken president Thabo Mbeki en George W. Bush bestond een ijzige relatie na ongemeen felle uitlatingen van Mbeki over de oorlog in Irak en het in Washington onbegrepen aidsbeleid van Mbeki. Hij ontkende het verband tussen het hiv en aids en zijn minister van Volksgezondheid propageerde dubieuze behandelmethoden. In Zuid-Afrika zijn ongeveer zes miljoen mensen hiv-besmet.

„Clinton kwam naar Zuid-Afrika om de warme banden te herstellen die bestonden tijdens het presidentschap van haar man en dat van Nelson Mandela in de jaren negentig”, meent analist Tom Wheeler van het South African Institute for International Relations. „Daarnaast heeft ze Zuid-Afrika nodig als regionale grootmacht om de democratische agenda van Obama te realiseren én om kwantitatief succes te boeken bij de bestrijding van aids.” Tijdens een korte ontmoeting met president Jacob Zuma adviseerde ze hem beleefd de druk op buurland Zimbabwe verder op te voeren.

De meest dreigende taal sprak Clinton aan het begin van haar tournee in Kenia. De Keniaanse premier Raila Odinga had aan de vooravond van haar bezoek nog een oproep gedaan aan de Amerikaanse minister om „Kenia niet de les te komen lezen”. Kenia staat sinds de omstreden verkiezingen en het daaropvolgende geweld vorig jaar al zwaar onder druk van de buitenwereld om hervormingen door te voeren. Clinton voerde de druk verder op.

Voor de camera’s sprak ze in diplomatieke termen over Kenia’s politieke crisis, achter de schermen in een gesprek met parlementsleden vielen er harde woorden. Ze zei dat degenen die het geweld vorig jaar hadden aangewakkerd en betrokken zijn bij corruptie geen visa voor de VS zullen krijgen. Ze kritiseerde het gebrek aan hervormingen. Het politieapparaat en de rechtbanken moeten in de revisie. Volgens aanwezige parlementsleden toonde ze zich ontevreden dat het hoofd van de politie, Hussein Ali, en de openbare aanklager, Amos Wako, nog niet zijn ontslagen. Ook had ze kritiek op de officiële anti-corruptiecommissie.

Kenia lijkt bij de tournee van Clinton een speciale behandelingen te hebben gekregen mede vanwege de familiebanden van Obama, wiens vader in Kenia werd geboren. „President Obama voelt zich zeer bij dit land en zijn toekomst betrokken”, zei Clinton op een bijeenkomst op de Universiteit van Nairobi. „Hij vroeg me een harde boodschap uit te dragen, en dat heb ik letterlijk bij de leiders gedaan. Maar deze boodschap gaat samen met de liefde en de band die hij voor Kenia voelt.”

Of die band de komende jaren tot evenveel aandacht voor Afrika leidt als onder Bush, die vorig jaar zelf afscheid kwam nemen van het continent, is onzeker. „De VS mogen nu de eerste Afro-Amerikaanse president hebben, hij is gekozen op een binnenlandse agenda”, zegt Wheeler. „Geld voor leuke dingen in Afrika is er niet. Het blijft voorlopig bij filosofische thema’s die niets kosten.”

Clinton geïrriteerd na vraag in Congo: nrc.nl/obama