Astronomische getallen domineren Prinsjesdag

Het kabinet is deze week begonnen met de begrotingsbesprekingen. De resultaten zullen op Prinsjesdag worden gepresenteerd. Meevallers zijn er niet.

Ze zijn allemaal weer begonnen, de ministers van het vierde kabinet-Balkenende. Vanochtend ving de eerste ministerraad sinds het begin van het zomerreces in de Trêveszaal aan. Geen gewone ministerraad maar een zogeheten begrotingsraad, waarin de besluiten vallen over de plannen, inkomsten en uitgaven in 2010 die op Prinsjesdag worden gepresenteerd.

De komende twee weken komt het kabinet naar verwachting een keer of zeven bijeen, vaker dan welk ander moment in het parlementaire jaar. De begroting moet eind augustus naar de drukker om op tijd voor Prinsjesdag afgeleverd te kunnen worden. Dan zijn ook de definitieve voorspellingen van het Centraal Planbureau (CPB) voor de Macro Economische Verkenning voor 2010 beschikbaar en zullen ook alle volksvertegenwoordigers van vakantie zijn teruggekeerd. Op dinsdag 1 september komt de Tweede Kamer voor het eerst bijeen.

Belangrijk ijkpunt in de begrotingsonderhandelingen zijn de jongste ramingen van het CPB. De inmiddels uitgelekte prognoses blijken iets optimistischer dan eerdere voorspellingen. Dat is een opsteker voor een kabinet dat al bijna een jaar lang prognoses krijgt voorgeschoteld die somberder zijn dan de vorige. Maar de verbeterde vooruitzichten zullen voor de begrotingsbesprekingen weinig uitmaken. Het economisch klimaat is zo guur dat ook met de iets zonniger perspectieven nog altijd sprake is van een ingrijpende economische terugval.

Eigenlijk zijn er twee grote constanten in de huidige begrotingsonderhandelingen: er zullen hoegenaamd geen meevallers zijn die verdeeld kunnen worden en er zullen evenmin grote negatieve verrassingen zijn.

Over de grootste tegenvallers zijn in februari dit jaar al de belangrijkste afspraken gemaakt door het regeerakkoord aan te passen. Sterker, in april dit jaar is zelfs al uitgebreid gesproken over de begrotingen van 2010 en 2011. Ook in de komende Miljoenennota zal meer dan gewoon aandacht zijn voor de jaren na 2010.

Doel blijft om vanaf 2011, als het economische perspectief is verbeterd, te beginnen met de terugdringing van het financieringstekort. Het huidige kabinet zal er dan niet meer zitten. Balkenende IV bezuinigt niet in deze roerige tijden. Als het slecht gaat met de economie moet de overheid de situatie niet verergeren door de uitgaven te verlagen, zo is de gedachtengang. Maar dat betekent niet dat de regering verschoond blijft van pijnlijke maatregelen. Ministers moeten incidentele uitgavenoverschrijdingen gewoon zelf opvangen, de traditionele Zalmsystematiek. Dat geldt voor minister Klink (Zorg, CDA), die miljarden in de gezondheidszorg moet ombuigen, en voor minister Ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA), die met hogere dan geraamde ambtenarensalarissen te maken krijgt.

Het is uitzonderlijk dat als gevolg van de crisis al tweemaal eerder in het jaar afspraken zijn gemaakt over de begroting van 2010. Toch betekent het niet dat de onderhandelingen over de Miljoenennota een formaliteit zijn. Nu zal blijken hoeveel eerdere afspraken ‘op hoofdlijnen’ waard zijn.

Het echte politieke vuurwerk volgt in oktober, als er een besluit over de verhoging van de AOW-leeftijd moet worden genomen. Maar op de achtergrond speelt deze maatschappelijk gevoelige beslissing nu al een rol. Blijven de coalitiegenoten gecommitteerd aan deze pijnlijke maatregel? Het was een van de fundamenten van het aangepaste regeerakkoord: een hogere AOW-leeftijd moet op lange termijn tegenwicht bieden aan de ingrijpende verslechtering van de overheidsfinanciën. De Sociaal-Economische Raad, met daarin de vakbonden en werkgevers, mogen met een alternatief voorstel komen.

Zeker is dat het een harde strijd zal worden. De PvdA hecht veel belang aan een uitzondering voor zware beroepen, maar wat zijn dat voor beroepen? Het CPB heeft bovendien al gewaarschuwd dat zulke uitzonderingen praktisch onuitvoerbaar zijn. Al was het maar omdat er geen lange arbeidshistorie van AOW’ers aanwezig is.

Vorig jaar diende het kabinet een opmerkelijke begroting in, die op Prinsjesdag al achterhaald was: twee dagen ervoor was de Amerikaanse bank Lehman Brothers failliet gegaan en vervolgens brak wereldwijd de financiële paniek uit. Dit jaar is de Miljoenennota wederom bij voorbaat bijzonder door de astronomische bedragen die de staat uitgeeft, binnenkrijgt en tekort komt. Verzekeraar Aegon maakte vanochtend bekend al 1 miljard van haar steun te willen terugbetalen en ook ING studeert erop volgend jaar de kapitaalinjectie van 10 miljard met vergoeding vervroegd in de staatskas terug te storten.

De staatsschuld zal er niet van dalen, hooguit minder hard stijgen. Het begrotingstekort wordt volgend jaar op circa 38 miljard euro geschat, tegen 41 miljard euro bij de vorige prognose. Dat betekent allemaal extra schuld waarover rente moet worden betaald. Het zal, zoals minister Bos (Financiën, PvdA) al eerder waarschuwde, nog heel lang duren voordat de overheidsfinanciën genormaliseerd zijn.