Angst voor zelfmoord in West-Friesland

In nog geen jaar tijd pleegden drie jonge mensen zelfmoord in West-Friesland. Vorige week een jongen uit Andijk. Het dorp komt vanavond samen. „Ik snap er helemaal niets van.”

In Andijk gaat het alleen maar over Joost. Het maakt niet uit of je een vader aanspreekt die zijn boodschappen inlaadt voor de Dekamarkt, of een oudere dame die haar hondje uitlaat tussen nette eengezinswoningen met tuintje-voor, tuintje-achter. Of een tiener die een frietje haalt bij Mariska’s corner op het plein. Allemaal weten ze meteen over wie je het hebt.

Joost pleegde vorige week maandag zelfmoord. Hij stapte ’s morgens voor de eerste trein, kilometers buiten Andijk, een langgerekt dorp met ruim zesduizend inwoners ten noorden van Hoorn. De dag ervoor was hij nog naar het Mega Beach Festival geweest. En hij had nog gevoetbald, hij speelde in de selectie bij Hollandia in Hoorn. Hij studeerde wiskunde in Amsterdam. Hij komt uit een Andijkse familie, jonger zusje, oudere broer. En hij had goeie maten, veel goeie maten.

En dan toch dit. Het dorp kan er niet over uit. Ze praten erover bij de bakker, over de heg met de buurvrouw, op straat. „Joost, ik snap er helemaal niets van”, schrijft een vriend op internet. Vanavond is er een bijeenkomst in het dorpshuis Cultura voor de Andijkers. Burgemeester Astrid Streumer zal er zijn, iemand van de geestelijke gezondheidszorg (ggz). En de politie. „Er is zoveel onrust dat het goed lijkt om bij elkaar te komen”, zegt Streumer. „Misschien kunnen we samen tot enkele antwoorden komen op de vele vragen.”

Maar de vraag die iedereen bezighoudt – waarom? – zal waarschijnlijk niet beantwoord worden. „Jongeren kunnen aan de buitenkant plezier in hun leven hebben”, zegt hoogleraar klinische psychologie Ad Kerkhof van de Vrije Universiteit. „Maar dan kunnen ze zich van binnen somber voelen. Of alleen.”

Er is nog een vraag: waarom ligt het aantal suïcides onder jongeren juist in West-Friesland zo hoog? Per 100.000 jongeren zijn daar ongeveer drie keer zoveel zelfmoorden als in Nederland gemiddeld. Daarnaar wordt onderzoek gedaan door de ggz. Kerkhof adviseert. Tien maanden geleden stapte een leeftijdgenoot van Joost uit dezelfde regio voor de trein, kort geleden maakte een jonge vrouw een eind aan haar leven. Sinds 2003 pleegden tien jongeren in de regio zelfmoord. Uit onderzoek van de ggz blijkt dat een op de zes jongeren weleens aan zelfmoord denkt. Toen Dirk Smit (20) uit Andijk vorige week maandag hoorde dat het treinverkeer stil lag, dacht hij meteen: „Néé, niet weer.”

Krista Dubbeldeman (18) staat in voetbalshirt bij de auto van haar vader Frans. Ze heeft net gespeeld en hij haalt haar en een vriendin op. Tijdens de jaren dat Krista op het Martinus College zat, overleden vier jongeren, drie door zelfmoord. „Ik werd daar helemaal eng van.”

Het zou te maken kunnen hebben met alcohol- en drugsgebruik, zegt Kerkhof. Jongeren in West-Friesland drinken en gebruiken veel, meer dan leeftijdgenoten elders. Dirk Smit ziet het om zich heen. Veel drank hoort erbij. „Kinderen van tien, elf jaar drinken al. Drinken is stoer. En ouders laten het gebeuren.” Overigens is het onwaarschijnlijk dat te veel drank bij Joost een rol speelde. Hij was een te fanatiek sporter, zeggen leeftijdgenoten.

„Van overmatig alcoholgebruik kan je je behoorlijk somber gaan voelen”, zegt Kerkhof. „Alcohol wordt soms gebruikt om depressies te verdrijven, maar in werkelijkheid versterkt alcoholgebruik de depressieve gevoelens alleen maar.” En drugs, met name softdrugs, zijn in Andijk overal te krijgen. „In twee minuten”, zegt Dirk. „Als ik zou willen, bel ik een maat en die belt iemand. Klaar.” En met een bijbaantje in de bollen of de bloemen kunnen ze het betalen.

Maar er is nog iets dat het hoger aantal zelfdodingen zou kunnen verklaren. Dat is de West-Friese cultuur van niet lullen, maar poetsen. „Mensen hier zijn niet gewend te praten over hun tobberijen en problemen”, zegt Kerkhof. „Ze vinden het lastig met sombere gevoelens om te gaan, bij zichzelf en bij anderen. Dus wordt het weggestopt. Dat kan soms leiden tot een soort gevoelsdoofheid.”

West-Friese jongeren bewegen zich vooral in hechte vriendengroepen, die elkaar vaak al hun hele leven kennen. „Je hebt allerlei groepen en groepjes, die zoeken elkaar op”, zegt Krista uit Grootebroek. Dirk Smit: „Elk groepje heeft een mannetje dat hoger staat. Die bepaalt zo’n beetje wat er gebeurt.” Het is prettig erbij te horen, maar er gaat ook een grote sociale druk vanuit, zegt Kerkhof. „Je moet meedoen, anders lig je eruit. Het is bijvoorbeeld lastig je aan het drinken te onttrekken.”

Kun je anders zijn, zonder buiten de groep te vallen? „Ik zou het helemaal niet gek vinden als een vriend hulp zou zoeken voor problemen”, zegt Dirk Smit. „Ik zou dat zelf ook doen.” En stel nou dat een vriend homo is? „Moet kunnen”, vindt Dirk Smit. Maar hij kent niemand die homo is. En hij kent ook niemand die hulp krijgt bij het oplossen van problemen.

Marcel en Karin Aker zijn zich „rot geschrokken” door de zelfmoord, net zoals alle ouders in Andijk. Ze hebben erover gesproken met hun zoon Bas (11). „Als er iets is”, zei zijn vader tegen hem, „zeg het ons. En als je het niet met ons kunt bespreken, zoek iemand anders met wie je kunt praten.” Ze praten niet alleen nu met hun zoon over zaken die hem bezighouden, maar doen dat altijd al. „Dat is het beste”, zegt Kerkhof. „Práát! Vraag: Hoe gaat het met je? Waar ben je mee bezig? Hoeveel drink je eigenlijk?” Dat is ook wat de moeder van Dirk Smit deed een paar jaar geleden toen ze merkte dat haar zoon te veel dronk. Ze hadden een goed gesprek op de bank, zegt Dirk. Daarna heeft hij het niet meer te ver laten komen.

Praten is nu nog belangrijker omdat voorbeeld doet volgen. De kans dat een jongere die met zelfmoordplannen rondloopt, het ook doet, is groter na een actie van een leeftijdgenoot. Ook de manier waarop, wordt gekopieerd.

Komend weekend komt de jaarlijkse kermis naar een dorp vlakbij Andijk, ouders houden hun adem in. Kermis in West-Friesland betekent feest. En feest betekent zuipen. Het is een gigantisch gezellig, zegt Marcel Aker. „Een soort reünie. Ik ga er graag heen. Maar het nadeel is dat iedereen aan het eind van de avond laveloos is. En niemand zegt er wat van.”

Bekijk een factsheet over suïcide in de regio via nrc.nl/binnenland