EU-subsidies: wie krijgt wat?

In All the President’s Men (1976), een film gebaseerd op het Watergate-schandaal en het gelijknamige boek van de onderzoeksjournalisten Bob Woodward en Carl Bernstein, zit een scene waarin Woodward (gespeeld door Robert Redford) het bijltje erbij neer wil gooien. “The story is dry. All we’ve got are pieces”, zegt hij tegen zijn bron bij de FBI, die vanwege zijn zware stem de bijnaam Deep Throat draagt.

“Follow the money”, adviseert de bron, die pas in 2005 bekend werd als Mark Felt, de voormalig onderdirecteur van de dienst. Woodward vraagt wat hij bedoelt, maar Deep Throat vindt dat de journalist zelf moet zoeken. “You tell me what you know, and I’ll confirm. I’ll keep you in the right direction if I can, but that’s all. Just… follow the money.”

Tot zover de jaren zeventig. Wie anno 2009 ‘het geld wil volgen’ kan dat gewoon vanachter zijn bureau doen. De Britse non-profit organisatie EU Transparency heeft daarvoor online databases gemaakt waar burgers kunnen grasduinen in gegevens over subsidies ter waarde van tientallen miljarden euro’s. Minder spannend, maar daarom niet minder effectief.

Op Farmsubsidy.org, het grootste project van EU Transparency, kun je zoeken op plaatsnaam, bedrijfsnaam of een combinatie van beiden. Naast duizenden boerderijen, staan ook de grote concerns erin. Shell Nederland Chemie BV, bijvoorbeeld. Het petrochemisch bedrijf toucheert miljoenen uit regelingen met namen als ‘Suiker’, ‘Akkerbouwgewassen’, ‘Marktmaatregelen voor granen’ en ‘Aardappelzetmeel’.

Wat Shell in de wereld van aardappelzetmeel doet is mij overigens een raadsel. Interessanter wordt het als je de bedrijven van politici als zoekopdracht opgeeft. Dat heeft al tot gedonder geleid. Annamarie Cumiskey, journalist en lid van het EU Transparency-netwerk, ontdekte vorige maand dat drie Britse parlementsleden met een boerenbedrijf in de afgelopen twee jaar voor meer dan een half miljoen pond aan landbouwsubsidies hebben ontvangen. Dat terwijl deze politici zich publiekelijk, als eurosceptici, altijd verzet hebben tegen dit soort subsidies. Geen belangenverstrengeling dus, maar wel een geloofwaardigheidsprobleempje.

Wrang is dat de grootste ontvanger, de voormalig partijvoorzitter van de Conservative Party Michael Ancram, de kosten voor het onderhoud aan een zwembadboiler met een landbouwsubsidie heeft gefinancierd. Zijn collega komt er met zijn zakken mest wat beter vanaf. More4, de documentairezender van Channel 4, lichtte het onderzoek toe en vroeg om commentaar van de betrokken politici. Ook de dagbladen, waaronder The Daily Telegraph, doken erop.

Niet iedereen is verontwaardigd. Een anonieme burger merkt op dat er een verschil is tussen politici die in een landbouwcommissie zitten en politici die op andere beleidsterreinen actief zijn. Niets wijst er op dat de eurosceptische conservatieven hun macht hebben aangewend om aanspraak te maken op de subsidies. Dat zou namelijk vallen in de categorie-Veerman; u weet wel, de oud-minister van Landbouw die zich fel keerde tegen het afschaffen van landbouwsubsidies en ondertussen jaarlijks bijna twee ton aan subsidies voor zijn Franse boerderijen kreeg. Als lid van de Europese Raad van Ministers had hij volgens de Tweede Kamer de schijn van belangenverstrengeling tegen zich. De Amerikaanse krant The Wall Street Journal, die het nieuws in 2006 bracht, schold Nederland daarom uit voor bananenrepubliek.

Een andere site van EU Transparency is Fishsubsidy.org, een doorzoekbare database die de geldstroom naar vissersbedrijven inzichtelijk maakt. Op Followthemoney.eu laat de organisatie burgers commentaar geven op beide projecten en worden onthullingen prijsgegeven. De initiatiefnemers maken er overigens geen geheim van dat ze tegen landbouwsubsidies in het algemeen zijn. Het is een campagne, een strijd waar zich zelf aandienende burgers als speurders worden ingezet. Ook wel Crowdsourcing genaamd.

Follow the money. Woodward zou een moord voor zo’n site hebben gedaan. Het valt op dat dit soort initiatieven bijna altijd uit de civil society komen; van maatschappelijke organisaties, journalistencollectieven of onafhankelijk onderzoekers. Getuige de vuistdikke rapporten waarin dit soort gegevens doorgaans gepubliceerd worden, heeft de overheid er blijkbaar belang bij de controle zo lastig mogelijk te maken. Toch, en dat mag niet onvermeld blijven, heeft de Europese Commissie - via het European Social Fund - 60.000 euro in de ontwikkeling van Farmsubsidy.org gestoken. Een subsidie dus.