De route naar democratische verkiezingen

Wat is de beste reactie op het Birmese vonnis tegen oppositieleider Suu Kyi?

Voer de druk op China op en ontwikkel een gezamenlijke strategie met de ASEAN.

Eerder dit jaar verkeerde het Birmese regime in een ernstig parket. Oppositieleidster Aung San Suu Kyi had er vijf jaar huisarrest op zitten. Er was geen wettelijke grond meer om nogmaals te verlengen. Daarmee liep de regering het risico dat zij eind mei de populairste politica van het land moest vrijlaten, met de verkiezingen van 2010 in het verschiet. De vrees dat het scenario van 1990 zich zou herhalen stak de kop op. Toen wist de NLD van Suu Kyi een absolute meerderheid te behalen.

De oplossing werd gevonden in een incident met een verwarde Amerikaanse zwemmer, die met zelfgemaakte kartonnen flippers het Inya-meer in Rangoon overzwom om Suu Kyi te ontmoeten. Zowel John Yettaw als Suu Kyi en haar twee dienstmeisjes werden opgepakt. Na een showproces dat enkele maanden voortsleepte werden gisteren de vonnissen uitgedeeld. Suu Kyi kreeg een nieuwe periode van achttien maanden huisarrest opgelegd. Precies genoeg om haar tot na de verkiezingen van het politieke toneel te kunnen weren. John Yettaw werd veroordeeld tot zeven jaar cel, waarvan vier met dwangarbeid.

De celstraf voor Yettaw is niet toevallig gekozen. De Amerikaan zal onderdeel worden van een diplomatieke koehandel naar Noord-Koreaans voorbeeld. De VS zijn altijd een van de stevigste tegenstrevers geweest van het Birmese regime. President Bush stelde sancties in, die hij vlak voor zijn aftreden nog verlengde. Nu dreigt het gesprek tussen de generaals en de VS de komende periode toch vooral te gaan over de uitlevering van Yettaw. Daarmee kan de junta tijdelijk de angel uit de Amerikaanse druk op het democratiseringsproces halen.

Het showproces en het Suu Kyi-vonnis stellen de internationale gemeenschap ondertussen voor ernstige dilemma’s. Volgend jaar vinden in de getroebleerde dictatuur verkiezingen plaats. Dat die niet geheel volgens de democratische regels zullen verlopen is duidelijk. Het leger heeft zich met de adoptie vorig jaar van een nieuwe grondwet immers al op voorhand 25 procent van de parlementszetels toegeëigend. En dat de generaals de internationale roep om vrijlating van politieke gevangenen aan hun laars lappen is niemand ontgaan. Veel meer dan een halve democratie zal na de volksstemming niet resteren.

Moet de internationale gemeenschap inzetten op druk en sancties, bijvoorbeeld een wapenembargo? Of moet de stok voor de wortel worden ingeruild en zou ook de oppositie er bij gebrek aan beter goed aan doen mee te buigen met het democratisch stappenplan van de Birmese regering? Nu nog laten een aantal oppositiepartijen, waaronder de Nationale Liga voor Democratie van Suu Kyi, er onduidelijkheid over bestaan of zij van zins zijn mee te doen met de verkiezingen.

De waarheid ligt waarschijnlijk in het midden. De oppositie in Birma heeft geen alternatief. Zij heeft niet de organisatie noch de middelen om het regime omver te werpen. Dat heeft 21 jaar vruchteloos verzet sinds de volksopstand van 1988 wel geleerd. De verkiezingen zouden een startpunt kunnen zijn, waarop kan worden door gebouwd. Waarschijnlijk zal de regering een partij opzetten die deelneemt aan het verkiezingscircus. Het is waarschijnlijk dat tussen deze partij en het leger, net als in Indonesië met Golkar is gebeurd, binnen enkele jaren een schisma zal ontstaan dat de oppositie ruimte biedt om verdere democratische concessies af te dwingen. De junta graaft dus op termijn haar eigen graf.

En de internationale gemeenschap? Die is de laatste jaren vooral krachteloos. Rusland en China blokkeerden met hun veto’s iedere tegen Birma gerichte actie van de Veiligheidsraad. Beide hebben economische banden met Birma. Ook Thailand en India zijn afhankelijk van het Birmese gas, de levensader van het regime. Zolang dit Aziatische blok de Westerse sanctiepolitiek doorbreekt is weinig van deze drukmiddelen te verwachten.

Toch zijn er ook aanknopingspunten. Birma wordt steeds meer een blamage voor de ASEAN, het verbond van Zuidoost-Aziatische staten. Het constructieve engagement van dit genootschap is langzaam aan het afbrokkelen. Er groeit een gevoel dat Birma een halt moet worden toegeroepen, wellicht zelfs moet worden geschorst. De EU en de VS zouden hierop in kunnen spelen door met de ASEAN een gezamenlijke strategie te ontwikkelen. De druk op China en India zou ondertussen kunnen worden opgevoerd in reguliere diplomatieke contacten en gremia als de VN.

Om de verkiezingen van 2010 zo democratisch mogelijk te laten zijn blijft druk op het regime wenselijk. Deze druk zou kunnen worden gecombineerd met steun aan Birmese organisaties die het volk voorlichten over democratie, verkiezingen, het opzetten van politieke organisaties, openbaar bestuur en het voeren van campagne. Hier ligt voor het ministerie van Buitenlandse Zaken een schone taak. Want een van de grootste gevaren in het etnisch sterk verdeelde Birma, dat geen noemenswaardige democratische traditie heeft, is dat het na de wisseling van de wacht uiteenspat in een waaier van facties die worden aangevoerd door nieuwe despoten.

In dat scenario verliest iedereen.

Hans Hulst is schrijver en voorzitter van Stichting Birma Fonds. Hij publiceerde in 2008 het boek ‘In de schaduw van de generaals’.