'Ik maak een psychogram van een stad'

De Limburgse kunstenaar Michel Huisman tekende een plan voor het Maankwartier in Heerlen. Verslag van een zeven jaar durende queeste om het project te realiseren.

Op het ministerie van Verkeer en Waterstaat vinden ze het Heerlense Maankwartier het mooiste van alle plannen voor stationsomgevingen in Nederland.

Minister Eurlings stelde in juni 117 miljoen euro beschikbaar voor wat in ambtenarenjargon ‘spoorse doorsnijdingen’ wordt genoemd. Het Maankwartier kreeg het hoogste bedrag: 15 miljoen euro. De laatste benodigde bijdrage voor het plan van kunstenaar Michel Huisman dat onder meer voorziet in een station, 17.000 vierkante meter kantoor, 11.000 vierkante meter detailhandel en dan nog zo’n honderd woningen.

Kritiek is er ook. „De erwtentellers, azijnpissers en randintellectuelen zullen mijn plan blijven hekelen”, weet Huisman. Zeven jaar werken aan het project heeft de Heerlenaar hard gemaakt. Hij kreeg te maken met stedebouwkundigen en architecten die hem in de hoek zetten als ‘amateur’, als überromanticus en als bedenker van historiserende kitsch. Ze bezwoeren dat het hem niet zou lukken om het project te realiseren en dat zij daar ook alles aan zouden doen. Hij maakte kennis met een hem volkomen vreemde biotoop van „mannen in foute pakken” die slechts een aftreksel van het origineel wilden neerzetten.

Het werken als beeldend kunstenaar was overzichtelijker en troostrijker, bezweert Huisman. De eenzaat in het atelier, die zijn eigen plan trekt. Zeker hij. In ‘het kunstwereldje’ stak Huisman zo min mogelijk energie. Hij gruwt van „de verwording van het begrip cultuur, de reservaatcultus die daarvoor als appendix van de sociaal-economische realiteit is ingericht. Corrupte poëten en hun mee-eters luiden het einde van de beschaving in. Veel kunst is zielloos”, vindt hij.

Huisman werkte in betrekkelijke stilte aan een oeuvre, omstreeks 1997-1998 resulterend in een hele reeks tentoonstellingen, onder meer in het Stedelijk Museum in Amsterdam en het Museum voor Hedendaagse Kunst in Antwerpen.

Heerlen had in 2002 al een plan voor de stationsomgeving. De gemeente nodigde een aantal kunstenaars uit om ook nog wat inbreng te leveren. „Zoals dat zo vaak gebeurt: de daad van liefde toevoegen als het hopeloos te laat is”, zegt Huisman. Hij ging op de uitnodiging in en wist niet wat hij zag: een fantasieloze diagonale as met al even ongeïnspireerde blokkendozen als strooigoed eromheen. Na twee bijeenkomsten te hebben bijgewoond, begon hij aan een eigen plan.

Enige tijd later presenteerde de kunstenaar zijn visie. Voor de plek waar eens de zwarte bergen met mijnafval het stadsbeeld domineerden, tekende Huisman een complex dat oogt als een witte berg. Het Maankwartier bevat verwijzingen naar architectuur uit mediterrane landen en industrieel erfgoed uit de steenkolentijd. Een logisch ogend, maar verre van stijlvast geheel. Huisman stelt dat „stijl niet zelden een teken van onmacht is, dat veel architecten het gebruik van hun vormentaal benaderen als beredeneerbare grammatica. Ik maak een psychogram van een stad, dat als een portret kan worden gelezen.”

„De vraag die de poëzie ons stelt, weegt oneindig veel zwaarder dan de som van alle menselijke eisen”, stelt Huisman. Hij wil ziel en rede verbinden. „Het grote manco van de huidige maatschappij is dat kunst en wetenschap aparte eilanden zijn geworden. Architectuur is niet hetzelfde als omhooggevallen bouwkunde.”

Aan de achterkant van het Heerlense station is al wat van Huismans aanpak te zien. Een fantasieloos kantoorgebouw, de Hoppenhof, onderging een metamorfose en oogt nu als een witte dame. Daarvoor is een nieuw busstation aangelegd.

De hand van de kunstenaar wordt op termijn nog zichtbaarder. De zwarte, stalen overkapping van de openbaarvervoerhalte zal dan zijn overgroeid met blauwe regen, die bloemtrossen maakt van meer dan anderhalve meter lang. Of de vier witte palen bovenop de Hoppenhof dan hun beoogde functie hebben gekregen, is nog maar de vraag. Huisman tekende ze als landingsplaats voor de hop, een gekuifde vogel die al jaren niet meer in Nederland is gesignaleerd, hoewel de naam van het kantoorgebouw waarschijnlijk verwijst naar een vroegere bierbrouwerij.

Functionaliteit en marktdenken mogen niet overheersen, vindt Huisman. „De Eiffeltoren dient ook nergens voor, maar is toch een magneet geworden.” Op zijn aangeven krijgen winkels, kantoren en woningen in het Maankwartier plafonds van drie meter hoog. Huisman verwijst naar zijn eigen huis. „Zelfs als je hier op het toilet zit, waan je je in een paleis. Kwaliteit betaalt zich vanzelf uit. Het cliché is waar: a thing of beauty is a joy forever.”