Bij monoculturen raakt de bodem uitgeput

Vandana Shiva vecht voor biodiversiteit tegen machtige Amerikaanse bedrijven die pesticiden verkopen.

Haar denkbeelden zijn niet realistisch, zeggen critici.

Op de vraag wat haar drijfveer is, hoeft Vandana Shiva niet lang na te denken. Onwaarheid, zegt ze. Dat is onverdraaglijk. Ze kan niet tegen leugens.

En zo werd een gepromoveerde Indiase kwantumfysicus een wereldberoemde milieuactivist, luis in de pels van machtige Amerikaanse voedselbedrijven als Monsanto en Cargill, pleitbezorger van biodiversiteit en ecologisch boeren.

Sommigen zouden zo’n stap als een breuk zien, of een bekering. Maar voor Shiva, een donkerrode bindi midden op haar voorhoofd, is het juist een teken van coherentie. „Op school werd me verteld dat de waarheid in de wetenschap ligt”, vertelt ze tijdens een eendaags bezoek aan Nederland. „Zo ben ik terechtgekomen in de kwantumfysica. En met die achtergrond kwam ik tot de ontdekking dat wat mensen landbouwwetenschap noemen, helemaal niet wetenschappelijk is. Het is op z’n hoogst technologie.”

De fundamentele fout ligt volgens Shiva in het mechanische model dat landbouwingenieurs gebruiken. Daarin is onvoldoende aandacht voor de veelzijdigheid en de onderlinge verwevenheid van de natuur. Daarom praten landbouwingenieurs over gewasveredeling, kunstmest en pesticiden. „Alsof de wereld een soort machine is die beweegt volgens de wetten van de mechanica. Terwijl de kwantumtheorie al honderd jaar geleden heeft laten zien dat dit niet zo is.”

Met zichtbaar plezier legt de 56-jarige Shiva heel schematisch drie grote ontdekkingen van de kwantumfysica uit:

1 Er zijn kwanta, een soort basiselementen van materie en energie, maar die zijn veranderbaar. Nu eens zijn het deeltjes, dan weer golven. „Dat dynamische element van het universum ontbreekt in mechanische fysica”, zegt Shiva. „Wat iets is, hangt af van de context. Zo kun je bijvoorbeeld niet waarnemen zonder invloed uit te oefenen op wat je waarneemt.”

2 Er is geen absolute voorspelbaarheid. Dingen kunnen verschillende kanten op gaan.

3 Het principe van de niet-scheidbaarheid. Als je een deeltje in tweeën splitst, zal wat je daarna met het ene doet, invloed hebben op het andere, ook al is er geen contact en is dat lichtjaren verwijderd. Je kunt dus actie op afstand hebben.

„De kwantumtheorie begint nu samen te vallen met de manier waarop inheemse culturen al duizenden jaren naar de wereld kijken.” Dat is voor Shiva de theoretische onderbouwing van haar dagelijkse strijd. Ze vecht voor biodiversiteit, tegen uitputting van de bodem door monocultuur, tegen het gebruik van kunstmest en pesticiden waar ook inheemse en natuurlijke middelen bestaan. Tegen de benadering ook van voedsel als handelswaar, tegen dure, genetisch gemanipuleerde zaden waarop patenten rusten.

In de jaren negentig richtte Shiva de organisatie Navdanya (negen zaden) op. Die zorgde op tientallen plaatsen in India voor verzamelpunten van inheemse zaden. Dit heeft twee doelen: de biodiversiteit wordt beschermd door deze opslag van zaden van allerlei verschillende gewassen die in een monocultuur snel zouden verdwijnen. Tegelijkertijd blijven er zo zaden beschikbaar van gewassen die kunnen groeien met natuurlijke bemesting en zonder pesticiden.

Shiva spreekt over onderzoeken die laten zien dat gemengde landbouw per hectare meer voedsel oplevert dan monocultuur. Dat hiermee de bodem veel minder wordt uitgeput. Dat de variëteit in het dagelijkse menu ernstig wordt bedreigd als boeren besluiten zich op één of een paar gewassen te concentreren.

Met die biodiversiteit is haar milieubewustzijn begonnen, vertelt ze. In haar geboortestreek, in het noordoosten van India, tegen de Himalaya aan, ontstonden steeds meer problemen doordat er te veel bomen werden gekapt. „Er kwamen landverschuivingen, rivieren droogden op, vrouwen moesten verder lopen om water te halen. Vrouwen begonnen toen uit protest bomen te omhelzen en zeiden: je kunt deze bomen niet kappen zonder ons te doden.

„In mijn zomervakantie was ik vrijwilliger bij deze acties – mijn vader was boswachter. Zo kreeg ik oog voor biodiversiteit. In de boswetenschap, die is opgezet door de Duitsers en verder verspreid door de Britten, geldt dat de enige boom die bestaat een boom is die je commercieel kunt exploiteren. Al het andere is onkruid, en dat kun je weghalen. Zo riepen ze monoculturen in het leven van één soort: pijnbomen, teak. En zo verdween de inheemse verscheidenheid.”

In het leven van Shiva was het geweld in de jaren tachtig in Punjab een tweede beslissend moment. Met nieuwe technologieën, gebaseerd op chemicaliën en gemanipuleerde gewassen die meer opbrengen, zou India welvarend worden.

In 1984 bereikte het geweld in Punjab een dieptepunt. De Gouden tempel, het belangrijkste heiligdom van de Sikhs, werd bestormd door regeringstroepen en in reactie daarop pleegden sikhs een paar maanden later een moordaanslag op premier Indira Gandhi. Aan het einde van dat jaar, in december, kwamen in een pesticidefabriek in Bhopal zwaar giftige gassen vrij. Het was een van de grootste milieurampen, als gevolg waarvan naar schatting 25.000 mensen zijn overleden.

Het geweld en de milieuramp waren voor Shiva aanleiding zich fel te keren tegen de nieuwe technologieën. Hebben die mensen gered van de hongersnood? „Het aantal mensen dat honger lijdt, is gestegen naar boven de één miljard.” Betekenen die grote graan- en rijstoogsten extra exportopbrengsten? „Voedsel moet geen handelswaar worden, want dat moedigt alleen maar de speculatie erin aan.” Is de landbouw erdoor geprofessionaliseerd dan? „Tussen 1997 en 2007 hebben 200.000 boeren zelfmoord gepleegd omdat zij de schulden voor dure zaden en dure kunstmest en pesticiden niet meer konden betalen.”

Shiva was in Nederland voor een congres van economische historici. Lang niet iedereen in haar gehoor was het met haar eens. „Wij zijn geen missionarissen, we denken niet dat onze waarheid altijd en overal geldig is”, had ze al gezegd in het gesprek vóór haar lezing. „We willen alleen de laag stof weghalen die ligt over de traditionele kennis van veel vrouwen. Hoe meer we deze kennis kunnen benutten, des te beter de wereld af is.”

Kennis van vrouwen onderstreept ze een paar keer. Spelen mannen dan geen rol in de landbouw? „In de periode van industrialisatie waren het de mannen die banen kregen in de fabrieken. De vrouwen bleven achter op de boerderij. Zo is er een groep van vrouwen van boven de zestig ontstaan die als enige nog de overgeleverde kennis bezit. Tot deze groep moeten we ons wenden als we willen voorkomen dat 10.000 jaar kennis over biodiversiteit verloren gaat.” Volgens Shiva wordt haar organisatie zwaar tegengewerkt door de grote Amerikaanse bedrijven. Ook ontwikkelingsdeskundigen hebben vaak kritiek op haar nadruk op landbouw als manier van leven, op een samenleving waarin geld minder belangrijk is. Niet realistisch, zeggen ze, in een wereld waarin meer dan de helft van de mensen in steden woont.

Ze schudt de kritiek blijmoedig van zich af. „We moeten simpelweg de manier waarop we omgaan met deze planeet, herzien. We moeten ons realiseren hoe kwetsbaar die is. Ik sta voor mijn overtuigingen.

„Mijn ouders hebben me geleerd om volgens je geweten te leven en nergens bang voor te zijn. Als je weet dat iets verkeerd is, zeiden ze, doe dat dan niet. Ook niet als iemand die machtiger is dan jij zegt dat je het moet doen.

„Dat is moeilijk. Maar het wordt minder moeilijk als je je realiseert dat uiteindelijk jij degene bent die jezelf gezelschap moet houden, niet een machtige politicus of zo. Je leeft en sterft met jezelf.”