Dit veldje is een risicofactor

Twaalf ontsnappingen in nog geen twee weken.

De Belgische autoriteiten breken zich het hoofd over maatregelen ter beveiliging van hun gevangenissen.

Een luchtplaats van de gevangenis 'De nieuwe wandeling' in Gent. Hier zou een helikopter kunnen landen, denkt de cipier. (Foto Wouter Van Vooren) De 'Nieuwe Wandeling'; de gevangenis van Gent, België. Vooren, Wouter Van

De gevangenis in Gent heeft twee luchtplaatsen met een sportveld. Kan daar een helikopter op landen om gevangenen te bevrijden, zoals drie weken geleden gebeurde in Brugge? Drie zware misdadigers ontsnapten toen. De cipier in Gent die vanuit een hokje de luchtplaats bewaakt, knikt. „Dat kan”, zegt hij. „Het veldje is een risicofactor.”

In een jaarverslag van de Belgische gevangenissen, op de website van het ministerie van Justitie, staat een luchtfoto waarop de sportveldjes ook te zien zijn. „Ik heb er vannacht wakker van gelegen”, zegt de directeur van de gevangenis in Gent, Dirk Van Bogaert. „Maar als je op internet gaat zoeken, vind je foto’s die nog gedetailleerder zijn. En wat zie je daar meer op dan wat gedetineerden hier zelf ook kunnen zien?”

Van Bogaert zal in België niet de enige gevangenisdirecteur zijn die zich zorgen maakt. Een paar dagen na de helikopterlanding in Brugge klommen in de gevangenis van Merksplas, bij Antwerpen, zes mannen met een ladder over een muur. En vorige week werden in het gerechtsgebouw van Brussel drie gevangenen bevrijd door gemaskerde mannen.

Sinds begin dit jaar zijn er in België al 39 gevangenen ontsnapt: 14 gingen ervandoor tijdens vervoer, een rechtbankzitting of ziekenhuisopname, 25 braken uit – in Nederland gebeurde dat dit jaar één keer. De gevangenen in België trokken soms kleren aan van bezoekers en wandelden naar buiten, ze gijzelden cipiers. Dit jaar lijkt een recordjaar te worden: nog één ontsnapping en 2009 telt er al evenveel als 2006, het jaar waarin op één dag 28 gevangenen ontsnapten uit de gevangenis van Dendermonde.

„We maken onszelf belachelijk”, zegt de Gentse directeur Van Bogaert. „Elke keer zetten we België in de kijker met justitiezaken. Van Siberië tot Vietnam kennen ze Dutroux. Hoe ver zijn we als je hier niet eens veilig voor de rechtbank kunt verschijnen?”

Gevangenissen met grote luchtplaatsen krijgen nu snel ‘antihelikopternetten’. Justitie wilde dat al langer – er was in 2007 ook een ontsnapping met de helikopter – maar het is een dienst van Financiën die erover moet beslissen.

De gevangenissen werden bijna allemaal gebouwd in de negentiende eeuw: met zoveel mogelijk kleine cellen. Vanaf de Tweede Wereldoorlog, zegt een ambtenaar van Justitie, tot aan de affaire-Dutroux is aan de gevangenissen nauwelijks geld besteed. „Daar kon je politiek niet mee scoren.” De gevangenis van Gent, uit 1862, is gerenoveerd. Maar er zijn er ook waar delen van het gebouw nog geen stromend water hebben en vier gevangenen op cel één wc-emmer moeten delen die maar twee keer per dag mag worden geleegd.

Er zijn te veel gevangenen: zo’n 10.500 en er is plek voor ruim 8.000. In de gevangenis van Gent, gebouwd voor 266 mensen, zitten er nu 356. „Vluchten wordt makkelijker door de overbevolking”, zegt directeur Van Bogaert. „Het is chaotischer, je kunt je werk niet naar behoren doen.”

Uit Gent ontsnapte vorig jaar een gevangene door in de vuilniswagen te springen. Hij had de vuilnisman geholpen, de cipier was even weggeroepen. Dezelfde dag werd hij aangehouden – hij was naar zijn moeder gegaan.

Minister van Justitie Stefaan De Clerck liet in juni zo’n 300 gevangen vervroegd vrij. Door de hitte zou de kans op onlusten in de volle gevangenissen groter worden. Maar of het hielp? In Brugge sloegen vijf gedetineerden een week geleden hun cellen kapot. In Sint-Gillis werd twee weken geleden brand gesticht. In Gent mogen gevangenen met ontbloot bovenlijf op de luchtplaats lopen als het warm is. En vaker douchen. „Ze worden lastiger door de warmte”, zegt directeur Van Bogaert. „Wij zelf ook.”

Van Bogaert wil op zijn luchtplaatsen liever geen antihelikopternet. Hij denkt dat gedetineerden daar een ‘opgesloten gevoel’ van krijgen. „Als het aan mij ligt, plaatsen we palen.”

Van Bogaert vindt dat ook gewerkt moet worden aan de ‘psychologische beveiliging’. De gevangenis moet een ‘goed leefklimaat’ hebben. Cipiers en gevangenen moeten respectvol met elkaar omgaan. Het moet schoon zijn en het eten lekker. Van Bogaert is trots op de kamer waar bezoekers en gevangenen in afgescheiden hoekjes met elkaar kunnen praten. „Je kunt er huilen als het nodig is.” Ze kunnen eten en drinken bestellen en er zijn zes kamertjes voor ‘ongestoord bezoek’, geschilderd in verschillende stijlen: ‘romantisch’, ‘oosters’, ‘techno-electro’. De bedden zijn opgemaakt, de handdoeken liggen klaar.

Bekijk een fotoserie van de gevangenis in Gent op: nrc.nl/foto