Woorden moeten Iran in beeld houden

Wil een nieuwsontwikkeling echt aankomen, weten we sinds CNN de eerste Golfoorlog in 1990 live vanuit Bagdad versloeg, dan moet er beeld van zijn, veel beeld. Gebeurtenissen zonder beeld trekken nauwelijks de aandacht: heel weinig mensen hebben zelfs maar weet gehad van de burgeroorlog die zich tussen 1991 en 1997 in de Centraal-Aziatische republiek Tadzjikistan voltrok, ten faveure van de gelijktijdige oorlogen in ex-Joegoslavië, waarvan wel veel beeld was.

Uit Iran komt nu relatief weinig beeld: de repressie van de camera’s van CNN, BBC World en Al Jazeera is effectief. Resten de vaak moeilijk te traceren beelden van demonstrerende mensen en terreur zaaiende agenten op internet, en nog wat officiële beelden van mannen zonder stropdas die elkaar inhuldigen. Dat is te weinig beeld voor echt begrip. Wat Iran betreft moet, net als in de dagen vóór CNN, de global village het dus van het woord hebben.

En niet alleen geschreven journalistiek, ook literatuur kan daarbij een rol spelen. Het is toevallig een schrijver die, op de site van BBC, de interessantste toelichting heeft gegeven op een van de schokkendste filmpjes ooit: de dood door een kogel, binnen één minuut, van Neda Agha Soltan, vorige maand in Teheran. De meeste nieuwssites laten dat filmpje niet volledig zien, en met reden: de blinde paniek van iemand die onverwachts door een kogel wordt getroffen en doodgaat, is nauwelijks om aan te zien.

Schrijver Arash Hejazi, van opleiding arts en tegenwoordig in Engeland woonachtig, stond er toevallig naast, toen de kogel doel trof. Zijn relaas verheft het beeld boven sensatie. Hejazi vertelt dat duidelijk was wie de kogel had afgevuurd, een agent. Maar deze wetenschap benadrukte de onmacht van de omstanders eerder: je kunt een moordenaar wel aan de politie overdragen, maar wat als de politie zelf niet deugt?

Toevallig trof ik, heel ouderwets, vorige week in de boekhandel de meest schokkende, grappige, en politieke roman aan die ik in jaren heb gelezen. The censoring of an Iranian Love Story van de ook al in het buitenland wonende Shahriar Mandanipour.

Het is een gelaagd boek: in vet staat het door de schrijver bij de censor ingeleverde manuscript, met doorgestreept de zinnen die de censor schrapt; en in lichte letter de beschouwingen, overwegingen en onthullingen die alleen voor ons, de lezers, bedoeld zijn.

Mandanipour ontleedt aan de hand van een eenvoudig boy meets girl-verhaal een heel maatschappelijk en politiek systeem. Vage verliefdheid vermag daarin gefrustreerde waanzin op te wekken – een overtuigender reden waarom mensen tegen de overmacht van mannen op motorfietsen toch maar weer steeds de straat op gaan, is niet denkbaar.

En nu maar hopen dat het geschreven woord toereikend is om in de global village de aandacht voor Iran vast te houden.

Shahriar Mandanipour, Censoring an Iranian love story, uitg. Little Brown 2009.