Sneeuw bij de olifanten

Natuur in een dierentuin is vooral aangeharkt. Maar in Wenen ligt in het aquarium een gifton en wordt bij de pinguïns olie gewonnen.

‘Trouble in paradise’ van Christoph Steinbrener en Rainer Dempf in de Weense dierentuin.

Zo heet als vandaag is het dit jaar in Wenen nog niet geweest. In de Schönbrunn-dierentuin bewegen mens en dier zich even lusteloos van het ene reepje schaduw naar het andere. De enige drukte op deze zondagmiddag wordt veroorzaakt door de Humboldt-pinguïns die gevoederd worden. Alle pinguïnogen zijn gericht op de verzorger en zijn emmer, geen pinguïn – en zo te zien ook geen mens – die zich afvraagt hoe het komt dat er onder aan hun rotswand een levensgrote ja-knikker naar olie staat te boren.

De ja-knikker is een van zes installaties die de Oostenrijkse kunstenaars Christoph Steinbrener en Rainer Dempf op uitnodiging van de dierentuin hebben geplaatst in zes verschillende dierenverblijven. Onder de titel Trouble in Paradise laten ze in de vijver van de neushoorn een rode auto drijven; bij de krokodil liggen twee stalen badkuipen en een afgewaaid reclamebord in het water, in het aquarium zwemmen tropische vissen onwetend langs een blauwe plastic ton met een gifpictogram erop. Bij de bizons loopt 23 meter spoorrails dwars door het hok, bovenop de achterwand van de olifanten staat een houten hut met een dak van sneeuw en ijspegels.

Beeldhouwer Steinbrener (49) en grafisch ontwerper Dempf (47) werken sinds 2005 samen. Steinbrener: „We maken kunst in de openbare ruimte die vervreemding veroorzaakt, doordat we iets toevoegen dat er niet hoort of juist iets weghalen dat er wel hoort. We spelen met verwachtingen.” Vorig jaar boden ze bezoekers van de barokke Jezuïetenkerk in Wenen een nieuwe blik op de hemel door een enorm doek onder het gewelf te spannen met een fotografische afbeelding van een astronaut in de ruimte.

In de zomer van 2005 hebben Steinbrener en Dempf voor het project DELETE! in één straat, de Neubaugasse in Wenen, alle geschreven signalen onzichtbaar gemaakt door ze met gele tape af te plakken. Alle namen van winkels, alle reclame, uithangborden, pictogrammen, logo’s – weg. Effen geel. Naar de foto’s op hun site te oordelen kreeg de Neubaugasse hiermee een vreemde, verfrissende neutraliteit.

Het binnenhalen van kunstenaars

om educatieve installaties te maken is geheel in de geest van de stichter van de dierentuin, de Habsburgse keizer Franz Stephan. Hij had een levendige belangstelling voor de natuurhistorie en stichtte in 1752 de Tiergarten op het uitgestrekte grondgebied van het slot Schönbrunn. Dit is de oudste dierentuin uit de Baroktijd die nog steeds zijn oorspronkelijke functie heeft. Franz Stephan stuurde verzamelaars de wereld over om de hokken te vullen. Was de belangstelling van de monarch voor de natuur al bijzonder, minstens even bijzonder was dat hij de dierentuin in 1779 voor publiek openstelde.

Steinbrener en Dempf hadden hun opdrachtgevers in Schönbrunn gewaarschuwd dat het project duur zou zijn en veel irritatie teweeg zou kunnen brengen. Dat eerste was waar: er ging een budget van drie ton heen met het ontwerpen en uitvoeren van de ‘indringers’. Anders dan in de echte natuur is de blauwe gifton volkomen onschadelijk; de ja-knikker is van hout dat beschilderd is met veilige verf; de auto is door een maker van special effects voor actiefilms ontworpen met een extra sterke interne stalen skelet zodat de neushoorn erop kan gaan staan zonder erdoorheen te zakken en zich te bezeren. De confrontatie wordt in scène gezet, maar die mag geen pijn doen – het is louter een verbeelding van een confrontatie. De natuur is artificieel en onder deze gecontroleerde omstandigheden zijn de dreigingen dat natuurlijk ook.

Het fascinerende van een dierentuin is de wisselwerking tussen artificieel en natuurlijk. De dieren zijn echt, maar voor het overige is het decor waarin ze wonen een nabootsing en het leven dat ze daar leiden een soort toneelvoorstelling. In het tijdperk van Animal Planet en Discovery Channel kennen we de verbijstering niet meer van de eerste confrontatie met een exotisch dier. Dierentuinen ontlenen hun bestaansgrond tegenwoordig vooral aan hun fokprogramma’s. In Trouble in Paradise willen de kunstenaars spelen met deze tegenstelling, maar hun statement is deze keer te eendimensionaal. Inderdaad, in een dierentuin verwacht je geen afgedankte badkuipen in de vijver, geen gifvaten in het aquarium, geen spoorlijn op de nagemaakte prairie van de bizons. Maar deze keer blijft de schok uit. Het educatieve heeft het gewonnen van het kunstzinnige.

Steinbrener zegt dat hun installaties

in de Tiergarten weinig boosheid oproepen, eerder instemming. Misschien omdat de bezoekers heus wel snappen dat de dierentuin niet zal toestaan dat de dieren iets wordt aangedaan – maar misschien ook doordat de meeste mensen het domweg niet opmerken. Niet eens omdat ze waarschuwingen voor mondiaal onheil zat zijn, nee, het dringt gewoon niet tot ze door. Ze zijn gekomen om dieren te zien, en dus zien ze het autowrak en de ja-knikker en de spoorrails niet. „Kijk, pappie”, zegt een jongetje bij de neushoornijver. Dan zegt hij niet: wat doet die auto daar? Hij zegt: „Het is een Mercedes!”

Ja, Steinbrener weet het. Hij had nog zo trots gezegd dat in het half jaar dat deze installaties er staan, wel twee miljoen mensen langs zouden lopen, meer dan in welk museum dan ook. Maar hij is zich ervan bewust dat misschien een derde van de passanten werkelijk iets merkt van Trouble in Paradise.

Deze kunstenaars houden zich bezig met de manier waarop wij onze omgeving waarnemen. Maar zij hebben buiten de harde waarheid gerekend dat onze waarneming verrassend selectief is. Dat blijkt heel treffend uit een ‘bewustzijnstest’ die op YouTube circuleert. We zien twee teams van hippe jongeren, vier van hen in het wit gekleed en vier in het zwart. Een stem vraagt: hoe vaak gooit het witte team de bal over en weer? Wie oplet telt dertien passes. Dertien, bevestigt de stem, maar zag je ook de beer die de moonwalk deed? Blijkt er iemand in berenpak dwars door het spel heen te zijn gelopen en al moonwalkend weer uit beeld te zijn verdwenen, hij zwaaide zelfs – en niemand die het ziet.

Geen bemoedigend bericht voor een dierentuin die de dieren – en de kunstenaars – wil inzetten om de mens op zijn verantwoordelijkheid te wijzen en de wereld van de ondergang te redden. Maar het is niet anders.

Tiergarten Schönbrunn, Wenen. T/m 17 okt. Dag. 9-17.30u. Inl. www.zoovienna.at. Website kunstenaars: www.steinbrener-dempf.com Ga voor het YouTube-filmpje naar youtube.com en zoek op ‘moonwalking bear’.