Het luchtveld in Gent is een risicofactor

Twaalf ontsnappingen in nog geen twee weken. De Belgische autoriteiten breken zich het hoofd over maatregelen ter beveiliging van hun gevangenissen.

Een van de sportvelden op de luchtplaats van de gevangenis De nieuwe wandeling in Gent. Hier zou een helikopter wel kunnen landen, denkt de cipier. Foto Wouter Van Vooren De 'Nieuwe Wandeling'; de gevangenis van Gent, België. De koer van de collectieve wandeling. Vooren, Wouter Van

De gevangenis in Gent heeft twee luchtplaatsen met een sportveld. Kan daar een helikopter op landen om gevangenen te bevrijden, zoals twee weken geleden gebeurde in Brugge? Drie zware misdadigers ontsnapten toen. De cipier in Gent die vanuit een hokje de luchtplaats bewaakt, knikt. „Dat kan”, zegt hij. „Het veldje is een risicofactor.”

In een jaarverslag van de Belgische gevangenissen, op de website van het ministerie van Justitie, staat een luchtfoto waarop de sportveldjes ook te zien zijn. „Ik heb er vannacht wakker van gelegen”, zegt de directeur van de gevangenis in Gent, Dirk Van Bogaert. „Maar als je op internet gaat zoeken, vind je foto’s die nog gedetailleerder zijn. En wat zie je daar meer op dan wat gedetineerden hier zelf ook kunnen zien?”

Van Bogaert zal in België niet de enige gevangenisdirecteur zijn die zich zorgen maakt. Een paar dagen na de helikopterlanding in Brugge klommen in de gevangenis van Merksplas, bij Antwerpen, zes mannen met een ladder over een muur. En begin deze week werden in het gerechtsgebouw van Brussel drie gevangenen bevrijd door gemaskerde mannen.

Sinds begin dit jaar zijn in België al 39 gevangenen ontsnapt: 14 gingen ervandoor tijdens vervoer, een rechtbankzitting of ziekenhuisopname, 25 braken uit – in Nederland gebeurde dat dit jaar één keer. De gevangenen in België trokken soms kleren aan van bezoekers en wandelden naar buiten, ze gijzelden cipiers. Dit jaar lijkt een recordjaar te worden: nog één ontsnapping en 2009 telt er al evenveel als 2006, het jaar waarin op één dag 28 gevangenen ontsnapten uit de gevangenis van Dendermonde.

„We maken onszelf belachelijk”, zegt de Gentse directeur Van Bogaert. „Elke keer zetten we België in de kijker met justitiezaken. Van Siberië tot Vietnam kennen ze Dutroux. Hoe ver zijn we als je hier niet eens veilig voor de rechtbank kunt verschijnen?”

Gevangenissen met grote luchtplaatsen krijgen nu snel ‘anti-helikopternetten’. Justitie wilde dat al langer – er was in 2007 ook een ontsnapping met de helikopter – maar het is een dienst van Financiën die erover moet beslissen.

[Vervolg België: pagina 5]

Het ‘leefklimaat’ moet beter

[Vervolg België van pagina 1]

De gevangenissen werden bijna allemaal gebouwd in de negentiende eeuw: met zoveel mogelijk kleine cellen. Vanaf de Tweede Wereldoorlog, zegt een ambtenaar van Justitie, tot aan de affaire-Dutroux is aan de gevangenissen nauwelijks geld besteed. „Daar kon je politiek niet mee scoren.” De gevangenis van Gent, uit 1862, is gerenoveerd. Maar er zijn er ook waar delen van het gebouw nog geen stromend water hebben en vier gevangenen op cel één wc-emmer moeten delen die maar twee keer per dag geleegd mag worden.

Er zijn te veel gevangenen: zo’n 10.500 en er is maar plek voor ruim 8.000. In de gevangenis van Gent, gebouwd voor 266 mensen, zitten er nu 356. „Ontvluchten wordt makkelijker door de overbevolking”, zegt directeur Van Bogaert. „Je leeft dichter op elkaar, het is chaotischer, je kunt je werk niet naar behoren doen.”

Uit Gent ontsnapte vorig jaar een gevangene door in de vuilniswagen te springen. Hij had de vuilnisman geholpen, de cipier was even weggeroepen. Dezelfde dag werd hij aangehouden – hij was naar zijn moeder gegaan.

Minister van Justitie Stefaan De Clerck liet in juni zo’n 300 gevangen vervroegd vrij. Door de hitte zou de kans op onlusten in de volle gevangenissen groter worden. Maar of het hielp? In Brugge sloegen vijf gedetineerden vorig weekend hun cellen kapot. In Sint-Gillis werd vorige week brand gesticht. In Gent mogen gevangenen met ontbloot bovenlijf op de luchtplaats lopen als het warm is. En vaker douchen. „Ze worden lastiger door de warmte”, zegt directeur Van Bogaert. „Wij zelf ook.”

Van Bogaert wil voor zijn luchtplaatsen liever geen anti-helikopternet. Hij denkt dat gedetineerden daar een ‘opgesloten gevoel’ van krijgen. „Als het aan mij ligt, plaatsen we palen.”

Van Bogaert vindt dat ook gewerkt moet worden aan de ‘psychologische beveiliging’. De gevangenis moet een ‘goed leefklimaat’ hebben. Cipiers en gevangenen moeten respectvol met elkaar omgaan. Het moet schoon zijn en het eten lekker. Van Bogaert is trots op de kamer waar bezoekers en gevangenen in afgescheiden hoekjes met elkaar kunnen praten. „Je kunt er huilen als het nodig is.” Ze kunnen eten en drinken bestellen en er zijn zes kamertjes voor ‘ongestoord bezoek’, geschilderd in verschillende stijlen: ‘romantisch’, ‘Laura Ashley’, ‘oosters’, ‘Afrikaans’, ‘techno-electro’. De bedden zijn opgemaakt, een tas met handdoeken staat klaar.

Een woordvoerder van het Belgische ministerie van Justitie, zegt dat als het leefklimaat goed is, gevangenen minder snel cipiers zullen gijzelen. En die manier van ontsnappen wordt steeds populairder in België. De woordvoerder: „Hoe te reageren bij gijzeling? In Nederland sluit men automatisch alle deuren. Maar dat heeft ook nadelen: gevangenen kunnen daar ultra-agressief op reageren.” In België is de regel: probeer ‘de situatie te vertragen’ en als dat niet meer kan, doe je de deuren open. „We willen de fysieke integriteit van het personeel en gedetineerden niet in gevaar brengen.”

In 1994 ontsnapte een gevangene uit Gent na een urenlange gijzeling. „Dat was zeer traumatisch”, zegt Van Bogaert. Hij kent de regel van het ministerie – deuren open – niet. Hij weet wel hoe het in Nederland gaat. „Daar weten gedetineerden dat alles meteen dicht gaat. Maar wij hebben geen deuren die elektronisch gesloten kunnen worden.” Wat doet Van Bogaert bij een gijzeling? „Dat zullen we bekijken als het zich voordoet. Waarbij de fysieke veiligheid van iedereen prioriteit heeft.” Dus de deuren gaan open? „Dat bekijken we als het zich voordoet.”

Fotoserie gevangenis in Gent op nrc.nl/foto