Bloed uit een flesje

De vampier verschijnt weer overal, in de bioscoop, op televisie en in boeken. „De vampier is opnieuw de uiting van alles wat de mens bedreigt.”

3 vampiers in ‘True Blood’. In this image released by HBO, from left, Kristin Bauer, Alexander Skarsgard,and Patrick Gallagher portray vampires in a scene from the second season of the HBO original series, "True Blood," premiering June 14, 2009. (AP Photo/HBO, Jaimie Trueblood) ** NO SALES ** AP

Een kus in de hals, waar het lichaam warm en zacht is en zo levend en kwetsbaar. Waar vampiers graag bijten. Vampiers fascineren ons al tweehonderd jaar en zijn ook nu weer volop aanwezig in de populaire cultuur, en niet alleen in pulpproducties. Van alle films en tv-series met het trefwoord ‘vampier’ in de filmdatabank IMDB, dateert de helft van de laatste acht jaar. Twilight, over een meisje dat kuis verliefd is op een vampier en Let the right one in, over een eenzaam jongetje van twaalf en een vampiermeisje, horen bij de beste films van dit jaar. Ook de beste televisieserie van dit moment, True Blood, gaat over vampiers. Topregisseur Guillermo del Toro schreef onlangs een bestseller over vampiers die als een virus het leven in New York verlammen.

Er is een makkelijke verklaring voor het feit dat vampiers juist nu weer populair zijn, en waarom ze dat waren in het Victoriaanse tijdperk en na de Eerste Wereldoorlog. In tijden van dreiging komt de vampier terug. Angst voor vreemdelingen, seksualiteit, voor aids, voor nog een Twin Towers.

Sinds Bram Stoker ruim honderd jaar geleden een boek schreef over Dracula is het ondode bloed drinkende monster een onderdeel van de Westerse cultuur. De eerste literaire verschijningen dateren van kort na 1800. In Slavische volkssprookjes kwam hij al eerder voor. Vrijwel alle culturen kennen dergelijke wezens in hun mythen. Na Stokers Dracula zijn vampiers in duizenden boeken en films beschreven. Iedereen weet hoe hun hoektanden uitgroeien als ze toeslaan. Dat vampiers spontaan verbranden in zonlicht en daarom alleen ’s avonds en ’s nachts hun duistere bedstee in de aarde verlaten. Dat ze je kunnen hypnotiseren. Dat wie hun bloed drinkt zelf een vampier wordt. Dat ze eeuwig even oud blijven. Dat ze alleen te vernietigen zijn met een staak door het hart of door ze het hoofd af te hakken. Dat ze niet van knoflook en crucifixen houden. Zulke kennis hoort bij de standaard culturele bagage van de hedendaagse mens.

En iedereen weet vooral dat ze er net als mensen uitzien. Dat is misschien wel het meest angstaanjagende. De vampierman of vampiervrouw lijkt een mens maar aast op mensen. Het is een ideaal gecamoufleerd roofdier. De vijand in onze mensenkleren. Iedereen kan er een zijn. Wie kun je nog vertrouwen?

De vampier belichaamt de angst die ons dagelijks leven bepaalt. Dat moet de verklaring zijn van hun populariteit sinds 11 september 2001.

Moderne films en series

gebruiken de dramatische mogelijkheden van vampiers met graagte. En in alle genres, van zwarte detective (Moonlight), tienerdrama (Buffy the Vampire Slayer), liefdesfilm (Twilight), sociaal drama (True Blood) tot platte humor (Lesbian Vampire Killers). Bijna allemaal laten ze vampiers, ondanks hun rauwe moordende krachten, vreedzaam met mensen samenleven, maar met het voortdurende risico dat het vernis van de beschaafde zelfbeheersing barst en het monster losbreekt.

De aanpassing aan de menselijke samenleving laat de vampiers deels ontmand achter. In True Blood drinken ze synthetisch bloed uit flesjes, in Moonlight zijn ze vaste klant bij de bloedbank. In de film Twilight zijn sommige vampiers ‘vegetarisch’ geworden en beperken zich tot de jacht op dieren. Sterk en razendsnel zijn ze in alle moderne verschijningen. En ze worden niet ouder – een bron voor menselijk jaloezie.

Bill Compton is in True Blood al zo’n honderdvijftig jaar een man van een jaar of dertig. De vampiers in deze tv-serie hebben burgerrechten gekregen in de Verenigde Staten. Ze zijn uit de kist gekomen, grapt de dvd-hoes. Dankzij Japans gebotteld namaakbloed, merknaam Tru Blood, hoeven vampiers niet meer te moorden en kunnen ze een plaats in nemen in de maatschappij als een nieuw ras tussen blanken, zwarten, Aziaten en latino’s. Sommigen, zoals Bill, willen integreren. Velen houden zich meestal aan de regels en een kleine groep blijft op mensen jagen.

True Blood – helaas nog niet op de Nederlandse televisie – is gemaakt door Alan Ball, de schrijver van de film American Beauty en bekend van zijn bekroonde tv-serie Six Feet Under over een gezin van begrafenisondernemers. Ball mixt daarin op onnavolgbare wijze humor, tragiek, dood, homoseksualiteit en gezinsleven en overschrijdt dikwijls de grenzen tussen droom en werkelijkheid. Zijn nieuwe serie heeft die eigenschappen ook en speelt zich af in het zwoele Amerikaanse Zuiden met zijn slavernijverleden en blanke armoede. Afkeer en discriminatie van de nieuwe medeburgers stelt racisme op een boeiende manier aan de kaak. De serie heeft veel lof gekregen in de VS en wordt wel de redder van kabelkanaal HBO genoemd, dat geen gezichtsbepalende series meer had sinds Sex and the City en The Sopranos eindigden.

De wereld van True Blood is bedacht door de Amerikaanse schrijfster Charlaine Harris in haar populaire serie Southern Vampire Mysteries waarvan sinds 2001 negen delen zijn verschenen. Vampier Bill is een gevaarlijk mooie man die het goede probeert te doen, al wint zijn natuur het soms van zijn wil. De jonge blonde serveerster Sookie Stackhouse is het belangrijkste personage. Sookie, op het eerst gezicht een gewoon meisje, valt uit de toon in het moerasdorpje Bon Temps, Louisiana, omdat ze een afwijking heeft: ze hoort wat anderen denken. Tijdens haar werk in het buurtrestaurant weet ze die paranormale gave met moeite te onderdrukken, maar soms ontglipt haar een opmerking over wat iemand dacht. Logisch dat het hele dorp haar vreemd vindt.

Sookie herademt als ze merkt dat Bills gedachten haar niet bereiken. Ze moet eindelijk net als een normaal mens raden wat er in de ander omgaat.

De ups en downs in hun bijna onmogelijke liefde is een van de belangrijke draden in de serie. In het eerste seizoen – vorige maand op dvd verschenen, het tweede is net met veel succes in de VS begonnen – gaat het ook over de handel in vampierbloed dat als een drug is voor mensen, en over een reeks moorden op vrouwen die het met vampiers doen (‘fangbangers’). De meeste mensen in Bon Temps en elders in de VS accepteren vampiers niet in hun maatschappij. Er zijn discussieprogramma’s op tv waarin voor- en tegenstanders van vampierrechten elkaar in de haren vliegen. „Ze zijn anders, ze zijn niet te vertrouwen.” „Alles wat mis is in de maatschappij is hun schuld.” „Het blijven moordenaars.” En natuurlijk klinkt uit liberale hoek het geluid dat de vampiers de kans moeten krijgen om zich na al die jaren van uitsluiting aan te passen.

Naar vampiers kijken of er over lezen is doorgaans nooit echt angstig en hoogstens een beetje opwindend, zoals de prik in cola. Hoewel niemand zich comfortabel zal voelen bij True Blood, komt het halverwege de serie toch als een verrassing dat kijken ronduit onaangenaam wordt. Ophouden is geen optie, want daar is de serie veel te goed voor en je moet gewoon weten hoe het met Sookie en Bill verder gaat. Maar in aflevering zeven legt True Blood een knoop in je maag. Een personage dat jouw sympathie net zo makkelijk won als die van de mensen in Bon Temps, blijkt walgelijk rot. Tijdens een hallucinerende climax van volmaakte liefde en romantiek gebeurt iets wanstaltigs. Die scène grijpt je aan, zoals alleen goede kunst dat kan.

Twilight is in veel het tegendeel

van True Blood, en niet alleen vanwege de talrijke seksscènes. Het speelt zich af in een stadje in Alaska waar vampiers wonen omdat de zon er zelden schijnt. Ze doen zich voor als mensen, de jongeren gaan zelfs naar school waar ze alleen opvallen omdat ze mooier en cooler zijn dan hun klasgenoten. Twilight gaat over een meisje dat verliefd wordt op een jongen van wie ze niet weet dat hij een vampier is. Hij probeert haar te negeren, wetend dat hij anders zijn lust misschien niet kan bedwingen. Zij dringt aan, hij houdt af, enzovoort. Een uitstekende film over meisjesliefde dus.

Twilight past beter dan True Blood in de traditie van vampiers als symbool voor onderdrukte seksualiteit. De kus van een vampier is veel ingrijpender dan die van een schoolvriendje, zodat het voor de hoofdpersoon Bella Swan letterlijk een zaak van leven en dood is om haar maagdelijkheid te bewaren. Die moraal maakt de boeken van Stephenie Meier beslist niet onleesbaar. Het zijn spannende avonturen met soms schitterende beelden zoals dat de ware verschijning van een vampier een wolk van lichtende deeltjes is.

In Amerika en daarbuiten zijn tal van tieners idolaat van Twilight en worden de acteurs – vooral Robert Pattinson als de verliefde vampier Edward Cullen – vereerd als goden. In november verschijnt deel twee van de film en voor volgend jaar staat nummer drie gepland.

The Strain van Guillermo del Toro

is een boek over een oude vampier die Amerika wil veroveren met een leger van door een vampiervirus gemuteerde mensen. Een jonge bioloog en een bejaarde vampierjager binden de strijd aan. Het boek is vooral effectbejag – horror. Del Toro gebruikt de moderne angst voor besmettelijke ziektes als entertainment. The Strain, het eerste deel van wat een trilogie moet worden, stond deze zomer in de Amazon top honderd. Vampiers doen het ook als boek sowieso goed, met de cassette van de eerste zeven Sookie Stackhouse boeken deze week op 12 en het nieuwste deel, Dead and Gone, op 35. Concurrent Stephenie Meier staat met Twilight-boeken op onder meer 14, 21, 22, 23 en 26.

Intens is de confrontatie van mens en vampier in de tedere Zweedse film Let the right one in van regisseur Tomas Alfredson. Het verhaal speelt zich begin jaren tachtig af in een kalme, besneeuwde buitenwijk van Stockholm. Hij is een gepest jongetje zonder vrienden en met ouders die sinds hun scheiding vooral met zichzelf bezig zijn. Hij ontmoet haar bij zijn flat. „Ik ben geen meisje”, antwoordt Eli op Oskars vraag of ze verkering met hem wil. Ze is op de momenten dat ze bloed moet drinken om te overleven een ondood monster, maar door Oskars ogen zie je een twaalfjarig meisje met krulletjes. Let the right one in is een schitterend weergegeven liefde tussen twee ondanks alle verschillen toch verwante zielen.

Waar Dracula inspeelde op de angst voor onzekerheid, voor vrouwenemancipatie en voor de immigranten uit zuidoost Europa die in de jaren achttiennegentig naar Groot-Brittannië trokken, is bij de Zweedse film en de Amerikaanse serie een boodschap van tolerantie de kern. Plus een loflied op avontuur, want wat is onweerstaanbaarder dan je overgeven aan de kus van een vampier.

True Blood en Let the right one in gebruiken de vampierlegende om een spannend verhaal te vertellen over het vertrouwen in verandering. The Strain en Twilight exploiteren de angst voor het onbekende. De vampier is opnieuw de uiting van alles wat de mens bedreigt: van het opwarmende klimaat tot immigranten, en van Amerikaanse kreeftjes die onze rivieren veroveren, tot het Mexicaanse griepvirusmonster dat volgende maand ons land zal verlammen.

‘True Blood’, seizoen 1 (import dvd). ‘Let the right one in’ verschijnt in september op dvd. ‘Twilight’ is verkrijgbaar op dvd en als boek. Guillermo del Toro’s boek ‘The Strain’ kwam in Nederland onlangs uit als ‘De Meester’ bij uitgeverij De Vliegende Hollander.