Verslaafd aan narcosemiddel

Begin jaren negentig waarschuwden onderzoekers al voor het verslavende effect van het narcosemiddel propofol, waaraan ook Michael Jackson verslaafd was. Af en toe vallen er doden.

Foto AP A bottle of the drug Propofol is seen at the Good Samaritan Hospital in Los Angeles on Tuesday July 28,2009. With toxicology reports pending for Michael Jackson, investigators are working under the theory that Dr. Conrad Murray gave Jackson the powerful anesthetic Propofol to help him go to sleep, and the drug caused his heart to stop, a law enforcement official told The Associated Press. (AP Photo/Richard Vogel) AP

Het is geen prettige foto, in het tijdschrift Journal of Forensic and Legal Medicine van vorige maand. Je ziet een vlekkerig stuk van de binnenkant van een rechtervrouwendij waaruit een injectienaald hangt. Een 42-jarige Hongaarse narcosezuster is thuis op bed overleden nadat ze zichzelf propofol had toegediend – het veelgebruikte narcosemiddel waar Michael Jackson ook aan verslaafd was en dat waarschijnlijk mede leidde tot zijn dood.

Propofol werkt snel en is gemakkelijk in het gebruik. Patiënten komen snel weer bij en voelen zich dan over het algemeen goed; ze zijn niet misselijk. Alleen voelt het spul wel erg lekker en is het ook nog verslavend. Dat werd begin jaren negentig al duidelijk. Propofol was toen een jaar of acht in gebruik als narcosemiddel en het werd snel populair. En sommige patiënten werden wel heel blij wakker. Een enkeling had ook prettig erotisch gedroomd. Redenen genoeg voor een anesthesiologenteam uit Chicago om de verslavende werking van propofol te onderzoeken. Ze dienden niet-verslaafde vrijwilligers verschillende lage doses toe, waarvan die niet het bewustzijn verloren, maar wel rustig en een beetje prettig verward werden. Na afloop van het onderzoek zei de helft van de deelnemers desgevraagd dat als ze nog een keer mee konden doen, dat ze dan het liefst de hoogst gebruikte dosis propofol zouden krijgen. De onderzoekers waarschuwden al in 1993 in het tijdschrift Drug and Alcohol Dependence dat propofol weleens populair zou kunnen worden bij een breder publiek.

Zo’n vaart loopt het (nog) niet, maar verslaving aan propofol komt wel met enige regelmaat voor in de medische literatuur, vooral onder anesthesiologen. Exacte cijfers zijn er niet. Sinds 1992 zijn er minstens vijf wetenschappelijke publicaties verschenen over mensen die overleden nadat ze zichzelf propofol hadden toegediend. Alle vijf waren ze werkzaam in de gezondheidszorg. Er is geen zwarte markt; wie in een ziekenhuis werkt, kan er relatief gemakkelijk bij. Zeker als hij of zij regelmatig aanbiedt werk van collega’s af te maken, of om ’s avonds en in de weekenden te werken, als er minder supervisie is. Verslaafde ziekenhuismedewerkers werken ook graag alleen, lunchen niet mee, komen vroeg en vertrekken laat.

Op een gegeven moment gaat dat wel opvallen. Toen een 38-jarige Griekse anesthesioloog een paar jaar geleden dood gevonden werd in een ziekenhuiskamer met de deur van binnenuit op slot gedraaid, wisten haar familieleden en collega’s al enkele maanden van haar verslaving, schreven forensische wetenschappers in 2007 in het tijdschrift Forensic Science International.

Waarschijnlijk hebben deze slachtoffers geen van allen expres een overdosis genomen. De hoeveelheid propofol in hun bloed – tussen de 0,22 en de 5,3 microgram per milliliter – was bij niemand hoger dan gebruikelijk in de medische praktijk: na een injectie verliezen patiënten het bewustzijn bij 1,3-6,8 μg/ml. Maar bij operaties kunnen mensen beademd worden en dat is een cruciaal verschil. Propofol verlaagt namelijk de bloeddruk en kan de ademhaling en zuurstofopname bemoeilijken.

Op Michael Jackson na is er eigenlijk maar één geval bekend van een propofolverslaafde die niet in de gezondheidszorg werkte: een 25-jarige man met ADHD die het middel aanvankelijk van zijn arts kreeg tegen spanningshoofdpijn. Daar wordt het af en toe ook voor voorgeschreven, en tegen migraine, omdat het de druk in de schedel verlaagt. Omdat de rustgevende werking van het middel maar een minuut of tien aanhoudt, maximaal, injecteerde deze patiënt zich meer dan honderd keer per dag. Hij kocht zijn propofol bij dierenartsen, met een smoes: hij vertelde hun dat hij als hobby tropische vissen hield en dat hij het middel nodig had om deze dieren mee te verdoven.

De Duitse auteur van zijn gevalsbeschrijving schreef in februari 2002 al in het tijdschrift Anesthesiology dat het tijd was voor een gedegen aansprakelijkheidsonderzoek naar propofolverslaving. Een interessante suggestie, ook omdat uit ander onderzoek blijkt dat heel kleine hoeveelheden propofol in operatiekamers in de lucht meetbaar zijn. En dat is de reden, schreven artsen uit Florida in 2007 in European Psychiatry, dat anesthesiologen een groter risico lopen om steeds opnieuw verslaafd te raken. Artsen in het algemeen blijken over het algemeen goed te genezen van hun verslaving aan allerhande geneesmiddelen, maar anesthesiologen die aan narcosemiddelen verslaafd zijn, vallen opvallend vaak terug in die verslaving.