Weg met de vaste tv-programmering

Hoe ziet het televisiekijken van de toekomst eruit? Straks zijn programma’s altijd en overal op afroep beschikbaar. Op internet, mobiele telefoon en op de tv bij McDonald’s.

Weg met de vaste tv-programmering. Illustratie Marike Knaapen Knaapen, Marike

Het is rustig in theater De Grote Mond. Ook in De Blaaskaak, het Liedjespaleis en The Freak zijn maar een paar mensen. In deze vier ‘theatertjes’ toont het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum het werk van Freek de Jonge. Een zonnige dinsdag lijkt niet de beste dag om naar het mediamuseum te gaan.

Naast het zomerse weer speelt ook mee dat je niet meer per se naar Hilversum hoeft om oud werk van De Jonge te zien. Op YouTube staan honderden filmpjes van de cabaretier. En het Instituut voor Beeld en Geluid heeft zelf ook een uitgebreide site, www.beeldengeluid.nl/kijkdatisfreek.

Zo brengt het Hilversumse instituut verleden en toekomst van de Nederlandse tv samen. Een volgende stap is het ontsluiten van het archief via uitzendinggemist.nl, de onlinevideotheek van de publieke omroep. Vorige maand begon een proef met alle afleveringen van Man Bijt Hond van de voorbije tien jaar. Het lijkt een kwestie van tijd voordat alles wat ooit te zien was altijd en overal op afroep beschikbaar is. Op internet, de mobiele telefoon, of op de tv bij McDonald’s. En op de badkamerspiegel, als tv in de vorm van een opplakbare folie waarheid wordt.

„Kijkers nemen de controle over”, schrijven de consultants van PricewaterhouseCoopers (PWC) in hun Global Entertainment & Media Outlook 2009-2013. „Zij omarmen uitgesteld kijken, digitale videorecorders en tv op afroep. Zo bevrijden ze zich van de vaste programmering en kijken ze wat ze willen en wanneer ze dat willen.”

Wat betekent dat voor televisiekijken in pakweg 2015? Nieuwemediadeskundigen zeggen al langer dat het massamedium zijn langste tijd heeft gehad. Tv wordt video, meer een snack dan een hele maaltijd. „Zo’n vaart loopt het niet”, zegt Gerard Timmer, directeur tv-programmering van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO). „Het publiek consumeert media in 2015 licht anders dan nu, er is dan nog geen sprake van een aardverschuiving.”

Televisie blijft het medium met de grootste impact, zegt Timmer. „Neem een programma als De Wereld Draait Door. Kan nog jaren mee. Het heeft zich een plek verworven in het dagelijks leven van mensen.” Bovendien, vindt Timmer, maakt DWDD slim gebruik van nieuwe media. Het programma plaatst een dagelijkse samenvatting op internet; het YouTube-kanaal van het programma is in anderhalf jaar 25.000 keer bekeken. Ook kondigt men de onderwerpen aan via microblogdienst Twitter. Bijna vierduizend mensen volgen die berichten. „Maar”, zegt Timmer, „crossmediale initiatieven hebben altijd een aanjager nodig, zoals tv of radio.”

Erwin Blom is het met de laatste opmerking „echt niet eens”. Het ex-hoofd digitaal van de VPRO en een van de eerste twitteraars in Nederland is een groot voorstander van het gebruik van ‘sociale media’. Zijn nieuwe bedrijf The Crowds is actief op dit gebied. „Timmer denkt dat internetsuccessen niet op zich kunnen staan”, mailt Blom. „Het tegendeel is waar. Alle grote successen op het web hebben zelfs geen connecties met oude media.”

Toch lijkt veel innovatie bij de tv de komende jaren te komen van een ‘oud’ instituut als de publieke omroep. Kijk naar Uitzending Gemist, themakanalen, de Tour op mobieltjes. Door de crisis kunnen RTL en SBS minder investeren in nieuwe technieken. „Zij zitten in de tang door het overweldigende aanbod van de publieke omroep en de dalende advertentie-inkomsten”, schrijft PWC.

De discussie over de toekomst van de tv wordt bijna altijd gevoerd vanuit de techniek, vindt Gerard Timmer. „Veel belangrijker is de functie van het medium. Wij moeten informeren, amuseren en inspireren. Televisie moet een verbindende factor zijn in de maatschappij.” Volgens Timmer worden rechtstreekse uitzendingen steeds belangrijker. Erwin Blom van The Crowds denkt dat live kijken naar evenementen (voetbal) en familieprogramma’s (Idols) belangrijk blijft, maar dat tv op afroep verder cruciaal wordt. „Als mensen zeggen dat dan de gedeelde ervaring verdwijnt, geloof ik dat niet. Die gedeelde ervaring is alleen serieel, niet gelijktijdig. Net zoals we niet met z’n allen op hetzelfde moment een boek lezen of cd beluisteren, maar dat wel uitingen zijn die we delen.”

NPO-directeur Timmer noemt ‘multitasken’ de belangrijkste verandering. Vooral jongeren doen veel dingen naast het tv-kijken: computeren, bellen, lezen. Hoe moeten tv-makers daarop inspelen? „Niet meer denken vanuit tv of radio”, zegt Timmer, „maar vanuit de inhoud. Wie wil wat zien? Daarna pas: hoe?” Zo maak je volgens hem programma’s die jongeren aanspreken.

Niet alleen de aandacht van kijkers versnippert, ook het aanbod. PWC schrijft in zijn rapport: „Het grote aantal kanalen en de mogelijkheid om programma’s op alternatieve momenten te bekijken op sites als Uitzending Gemist heeft kijkers uiteengejaagd. Het lijkt alsof er voor elke doelgroep een apart themakanaal is gecreëerd.”

Hoe weet je dan wat er op tv is? De gids – online, op papier, via mobiel – is in 2015 nog veel belangrijker dan nu, aldus Timmer. Open, gratis kanalen als Nederland 1, 2 en 3 krijgen volgens hem een nieuwe rol. „Zij vormen het voorportaal van het tv-aanbod. Ze geleiden naar de inhoud. Open netten worden meer etalages.”

Maar ook kijkers gidsen elkaar en sociale media als Hyves en Twitter maken dat gemakkelijker dan vroeger. Twitteraars geven live commentaar bij tv-uitzendingen. „Twitter is nu al mijn gids en communicatielaag bij de tv”, zegt Erwin Blom. „Profiteer van wat je vrienden vinden en kijken.” Als we deze ‘sociale elementen’ met tv combineren, denkt Blom, hoef je niet altijd zelf op zoek naar interessant aanbod, maar kun je lui zijn én goede video kijken.”

De participatie van kijkers houdt niet op aan de passieve kant van het scherm. Ze maken zelf beelden bij belangrijk nieuws. En ze reageren op programma’s.

Timmer ziet het niet gebeuren dat hij programma’s uitzendt die zijn gemaakt door kijkers. Maar een voorbeeld in die richting is snel te zien. Op 1 september zendt de NCRV REC uit, mede gemaakt door jonge kijkers. Het programma maakt deel uit van TV Lab, een week vernieuwde tv op Nederland 3. Een panel van kijkers bepaalt mee of – en zo ja, welke – programma’s een vervolg krijgen. De toekomst van het tv-kijken begint misschien wel eind deze maand.

Lees de eerste vier afleveringen van deze serie op nrc.nl/binnenland