Satire bedrijven op de goede smaak

Khaled Hosseini: The Kite Runner en A Thousand Splendid Suns Bloomsbury. resp. € 7,99 en € 10,99

Satire is vakantie van de werkelijkheid – een ideaal genre dus voor de vakantie. Neem dan wel Engelstalige satire mee. Na de dood van W.F. Hermans is het nooit meer goed gekomen met de satire in de Nederlandse letteren.

‘Satire is tragedie plus tijd’, zei de Amerikaanse komiek Lenny Bruce ooit. Daarmee bedoelde Bruce niet dat die satire altijd politiek moet zijn. Satire is ook heel goed te bedrijven op een genre. Stel, je neemt de romans van Khaled Hosseini mee om lekker weg te dromen bij Talibaanleed. Zijn romans pogen een beroep te doen op tragedie en op de tijd – het zijn historische romans. Die boeken zijn dus niet geschreven als satire.

Maar stel nu voor een moment dat dat wel het geval was, zou het werk er dan niet van opknappen? Nu vormen de boeken slechts een matig geslaagde aanvulling op de grote hoeveelheid sterkevrouwenboeken die we al hebben. Maar wat als Hosseini nu heel andere bedoelingen had? The Kite Runner en A Thousand Splendid Suns laten zich namelijk veel aangenamer lezen als satire. Niet op zijn land (zie Hanif en Adiga), op politiek (Smith) of op een genre (Lethem), maar als satire op de goede smaak en op literaire waarden.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit de weerberichten die worden gekoppeld aan het gemoed van de hoofdpersonages. Op kille dagen vinden er fatale gebeurtenissen plaats; op spannende momenten waar de hoofdpersonages in afwachting zijn of alles nog goed komt, zijn de nachtelijke hemelen zonder sterren; wanneer iemand voorgoed vertrekt, valt de regen neer als ‘smeltend zilver’. De psychologisering van het naturalisme wordt tot in het absurde doorgedreven, dat is ergerlijk, maar als satire aardig.

De gemoedstemming van de personages kan op de barometer worden afgelezen – en zo laat Hosseini zien hoe kitscherig het is om de werkelijkheid serieus te nemen. Eerst word je meegesleept, dan besef je dat je bij de neus bent genomen. Satire is tragedie plus tijd.

Toef Jaeger