Satire bedrijven op de goede smaak

Lethem Lionel Essrog is een private detective en nu heeft de literatuur er daar flink wat van, maar hij is een speciaal geval: hij lijdt aan het syndroom van Gilles de la Tourette: ongecontroleerd schelden en alles willen aanraken. Dat is niet handig voor iemand wiens werk er voor een groot deel uit bestaat een ‘onzichtbaar oog’ te zijn. Het plot is spectaculair, zoals het hoort bij een thriller, maar van secundair belang. Het gaat om de briljante beschrijvingen van het compulsieve gedrag dat met het symptoom gepaard gaat. Jonathan Lethem: Motherless Brooklyn. Faber & Faber, € 10,99 Jonathan Lethem Lionel Essrog is een private detective en nu heeft de literatuur er daar flink wat van, maar hij is een speciaal geval: hij lijdt aan het syndroom van Giles de la Tourette: ongecontroleerd schelden en alles willen aanraken. Dat is niet handig voor iemand wiens werk er voor een groot deel uit bestaat een ‘onzichtbaar oog’ te zijn. Het plot is spectaculair zoals het hoort bij een thriller, maar van secundair belang. Het gaat om de briljante beschrijvingen van het compulsieve gedrag dat met het symptoom gepaard gaat. Je zou Lionel vakantie van de werkelijkheid gunnen, maar zijn leven is één groot tikkertje – en híj is hem. Jonathan Lethem: Motherless Brooklyn. Faber & Faber, € 10.99

Khaled Hosseini: The Kite Runner en A Thousand Splendid Suns Bloomsbury. resp. € 7,99 en € 10,99

Satire is vakantie van de werkelijkheid – een ideaal genre dus voor de vakantie. Neem dan wel Engelstalige satire mee. Na de dood van W.F. Hermans is het nooit meer goed gekomen met de satire in de Nederlandse letteren.

‘Satire is tragedie plus tijd’, zei de Amerikaanse komiek Lenny Bruce ooit. Daarmee bedoelde Bruce niet dat die satire altijd politiek moet zijn. Satire is ook heel goed te bedrijven op een genre. Stel, je neemt de romans van Khaled Hosseini mee om lekker weg te dromen bij Talibaanleed. Zijn romans pogen een beroep te doen op tragedie en op de tijd – het zijn historische romans. Die boeken zijn dus niet geschreven als satire.

Maar stel nu voor een moment dat dat wel het geval was, zou het werk er dan niet van opknappen? Nu vormen de boeken slechts een matig geslaagde aanvulling op de grote hoeveelheid sterkevrouwenboeken die we al hebben. Maar wat als Hosseini nu heel andere bedoelingen had? The Kite Runner en A Thousand Splendid Suns laten zich namelijk veel aangenamer lezen als satire. Niet op zijn land (zie Hanif en Adiga), op politiek (Smith) of op een genre (Lethem), maar als satire op de goede smaak en op literaire waarden.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit de weerberichten die worden gekoppeld aan het gemoed van de hoofdpersonages. Op kille dagen vinden er fatale gebeurtenissen plaats; op spannende momenten waar de hoofdpersonages in afwachting zijn of alles nog goed komt, zijn de nachtelijke hemelen zonder sterren; wanneer iemand voorgoed vertrekt, valt de regen neer als ‘smeltend zilver’. De psychologisering van het naturalisme wordt tot in het absurde doorgedreven, dat is ergerlijk, maar als satire aardig.

De gemoedstemming van de personages kan op de barometer worden afgelezen – en zo laat Hosseini zien hoe kitscherig het is om de werkelijkheid serieus te nemen. Eerst word je meegesleept, dan besef je dat je bij de neus bent genomen. Satire is tragedie plus tijd.

Toef Jaeger