Open wetenschap

De wetenschap in Nederland wordt in belangrijke mate betaald door de gemeenschap. Zo spendeert de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) jaarlijks 550 miljoen euro gemeenschapsgeld aan fundamentele studies die later vaak in wetenschappelijke tijdschriften worden gepubliceerd. Maar de belastingbetaler kan van de meeste resultaten alleen kennis nemen door een abonnement te nemen – de kosten lopen op tot 10.000 euro – of door het blad bij de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag in te zien. Via internet zijn deze tijdschriften niet toegankelijk voor studenten, artsen of ingenieurs. De uitgevers van de tijdschriften verbieden dat namelijk.

Het gaat hierbij niet om kleine uitgeverijen. De indirect gesubsidieerde tijdschriften worden gemaakt door concerns als Elsevier, Springer en andere quasimonopolisten. Hun rendementen zijn fenomenaal. Elsevier haalde vorig jaar een rendement van ruim 33 procent. De uitgever doet voor deze winstmarges iets meer dan corrigeren en distribueren. De aan hen gelieerde wetenschappers geven de publicaties via ‘peer review’ status. Maar het blijft ongerijmd dat Elsevier, Springer en andere concerns floreren dankzij belastinggeld.

De KB pleit er nu voor dat NWO alleen onderzoek subsidieert dat algemeen toegankelijk wordt. Er zijn bezwaren te opperen. Wetenschappelijk onderzoek kan van strategisch belang zijn voor een land. Waarom zouden wetenschappers in andere landen op kosten van de belastingbetaler in dat ene land gratis mogen meelezen? In het verlengde hiervan is denkbaar dat nationale staten hun wetenschappelijk onderzoek gaan afschermen om zo een concurrentievoordeel te behouden. Maar op de keper beschouwd houdt dit soort argumenten geen stand. Protectionisme is een illusie. Het resultaat van de wetenschap is uiteindelijk altijd van iedereen overal ter wereld.

Het praktische argument dat de wetenschappers zelf in duur betaalde tijdschriften willen publiceren, omdat minder prestigieuze media minder beoordelingspunten opleveren, snijdt meer hout. Maar ook dit lijkt een overgangsprobleem. Het aantal open publicatiekanalen groeit nu al gestaag met uitgevers als BioMed en Public Library of Science (PLoS).

Elsevier en Springer zullen de tering naar de nering moeten zetten. Hun gouden jaren zijn voorbij. Juist daarom is het opmerkelijk dat NWO nog geen gehoor geeft aan de oproep van de KB. Vergelijkbare instellingen in de Verenigde Staten en Duitsland doen dat wel. Minister Plasterk (OCW, PvdA) zou daar verandering in kunnen en moeten brengen. De bewindsman weet precies waar het om gaat, hij was ooit betrokken bij zo’n nieuwe uitgever (PLoS), die niet floreert dankzij belastinggeld.