Uitvinder van de modale jazz

George Russell gaf jazz een eerste theoretische onderbouw. Miles Davis gebruikte die bij zijn beroemde improvisaties.

George Russell, 1999 Foto AP Uitvinder van de modale jazz George Russell (1923-2009), jazzcomponist en pianist George Russell gaf jazz een eerste theoretische onderbouw. Miles Davis gebruikte die bij zijn beroemde improvisaties. This April 26, 1999 photo shows jazz composer George Russell in his studio in Boston. Russell, a MacArthur fellow whose theories influenced the modal music of Miles Davis and John Coltrane, died Monday July 27, 2009 in Boston of complications from Alzheimer's. He was 86. (AP Photo/The Boston Herald, Matt Stone) MANDATORY CREDIT BOSTON GLOBE OUT, METRO BOSTON OUT, MAGS OUT, ONLINE OUT AP

Zonder George Russell geen modale jazz. In 1953 verscheen zijn The Lydian Concept of Tonal Organization, waarin hij een op de Griekse lydische toonladder gebaseerd improvisatiesysteem uitwerkte. Het was de eerste theoretische bijdrage aan de jazz. Veel musici, onder wie Miles Davis en John Coltrane, pasten de toonreeks eind jaren vijftig toe als uitgangspunt voor modale improvisaties.

Russell leed aan alzheimer en overleed maandag in Boston op 86-jarige leeftijd. Erkenning viel hem pas op latere leeftijd ten deel. Men vond zijn ideeën in eerste instantie wat hoogdravend.

George Allan Russell begon als drummer, onder meer in de band van Benny Carter. Na een lang ziekbed (tuberculose) richtte hij zich op arrangeren, hij vond er eind jaren veertig aansluiting mee bij de bebop. Voor Dizzy Gillespie schreef hij Cubano Be - Cubano Bop, bebop gemengd met Afro-Cubaanse ritmes. Ook schreef hij voor orkesten van Artie Shaw en Claude Thornhill. Een van zijn belangrijkste werken, waarin hij zijn theorie voorzichtig toepaste, was A Bird in Igor’s Yard. Hierin paarde hij Parkers bebop aan Stravinsky.

Russell was niet alleen een theoreticus. Na een periode van lesgeven aan diverse universiteiten richtte hij in 1960 een eigen sextet op. Met onder andere trompettist Art Farmer en pianist Bill Evans experimenteerde hij veelvuldig, van modern gecomponeerd werk tot freejazz. De lp Jazz Workshop uit 1956 was opmerkelijk. Met blazer Eric Dolphy mengde hij op Ezz-Thetic jazz met klassieke symfonische elementen.

Europa waardeerde hem in de jaren zestig meer dan Amerika. Toch keerde hij terug; om les te geven en te toeren met zijn orkest. Ook schreef Russell het tweede deel van zijn Lydian-concept. Zijn complexe componeerstijl, in spiritueel bewustzijn stimulerende suites als The African Game, maakte in de jaren tachtig indruk. Zijn Living Time Orchestra klonk toegankelijk, ondanks de hoge moeilijkheidsgraad.

    • Amanda Kuyper